RUCH I JEGO NARZĄDY cz II
Rozpatrując kształt mięśni szkieletowych, np. ssaków, można wyróżnić: 1) mięśnie wielodzielne (złożone), tj. przymocowujące się oddzielnymi pęczkami ścięgnowymi do licznych dźwigni (mięsień grzbietu przyczepiający się do wyrostków kręgosłupa i żeber); 2) mięśnie płatowate, czyli szerokie (łączące np. tułów z kończynami); 3) mięśnie okrężne (kształtu pierścieniowatego, układają się wokół otworów, np. ustnego); 4) mięśnie wrzecionowate (łączące np. przedramię z ramieniem). Mięśnie te ułożone w organizmie pojedynczo lub grupami wykonują funkcję zbliżania do siebie czy oddalania połączonych ruchowymi stawami kości, np. kończyn. Z uwagi na tę funkcję mięśnie dzieli się na: 1) zginacze i prostowniki; 2) przywodniki i odwodniki; 3) obracacze; 4) napinacze. Mięśnie działające na dwie kości połączone stawem (np. ramienia i przedramienia) mogą działać w kierunku przeciwnym w porównaniu z działaniem drugiej grupy mięśni ? można więc ją określić jako grupę mięśni antagonistycznych. Mięśnie działające w kierunku zgodnym nazywają się mięśniami współdziałającymi. Ażeby mięsień uległ skurczowi, musi otrzymać odpowiedni impuls z układu [czytaj dalej]
RUCH I JEGO NARZĄDY
Jedną z głównych cech zwierząt jest zdolność wykonywania czynnych ruchów, dzięki którym mogą one zmieniać miejsce położenia całego ciała lub jego części. Zależnie od jakości stopnia organizacji, zwierzęta wykonują bardzo różne ruchy, które dają się jednak sprowadzić do trzech zasadniczych rodzajów: 1) ruchu cytoplazmatycznego, 2) ruchu wiciowo-rzęskowego i 3) ruchu mięśniowego. Ruchem cytoplazmatycznym poruszają się nagie pierwotniaki oraz różne komórki wędrujące zwierząt tkankowych, jak amebocyty gąbek, limfocyty i granulocyty obojętnochłonne krwi, komórki wędrujące nabłonka gruczołowego itp. W ruchu cytoplazmatycznym cała cytoplazma komórki przelewa się z miejsca na miejsce, często wysuwając wpierw pojedyncze, czasami bardzo liczne, wypustki zwane nibynóżkami ‘(pseudopodia). Ponieważ takimi ruchami porusza się pełzak ? ameba, ruch taki nosi nazwę amebowatego. Pseudopodia ameby są krótkie, płatowate, mogą tworzyć się w dowolnym miejscu powierzchni jej ciała i zanikają po przelaniu się cytoplazmy w ich kierunku lub zostają wciągnięte w jej obrąb. Służą one także do otaczania cząstek pokarmowych. U korzenionóżek, wytwarzającvch pancerzyki wapienne, np. u słonecznic i promieniowców, niby [czytaj dalej]
SZKIELET cz II
W gromadzie obunerwców spotyka się szkielet zbudowany z ośmiu płytek, składających się z zewnętrznej warstwy organicznej i wewnętrznej wapiennej. U mięczaków, a w szczególności u głowonogów, spotyka się również szkielet wewnętrzny w postaci tarczki wapiennej ukrytej w fałdach płaszcza, którego jest wytworem, podobnie jak muszla i tarczki w innych gromadach tego typu. Pośrednie miejsce między szkieletem zewnętrznym i wewnętrznym zajmuje szkielet szkarłupni. U szkarłupni spotyka się obficie rozwiniętą tkankę łączną skóry, położoną pod jednowarstwowym nabłonkiem pokrywającym ciało. W tej tkance łącznej rozwijają się płytki wapienne i igły o bardzo regularnym układzie. Do płytek tych, zaopatrzonych w różnorodne kolce i tworzących razem skorupę, dołączają się mięśnie łączące odpowiednie płytki między sobą. Typowy szkielet wewnętrzny spotyka się u strunowców. Może on być zbudowany z substancji łącznotkankowej, chrzęstnej lub kostnej U bezczaszkowców występuje on w postaci ciągnącej się wzdłuż całego ciała tzw. struny grzbietowej, otoczonej błoną łącznotkankową, od której odchodzą odnogi ograniczające kanał rdzeniowy. Strunę taką spotyka się również w rozwoju zarodkowym osłonie i [czytaj dalej]
SZKIELET
Twardy szkielet odgrywa ważną i różnorodną rolę w budowie zwierząt. Służy on mianowicie jako aparat oporowy i usztywniający cały organizm zwierzęcy oraz jego części, chroni miękkie i delikatne części ciała, dostarcza punktów przyczepu dla mięśni, tworząc wraz z nimi układ ruchowy zwierzęcia. Istnieje oczywiście wiele zwierząt zupełnie pozbawionych szkieletu, jak np. meduzy jamochłonów czy robaki. Meduzy mogą zachowywać swój kształt jedynie w wodzie, gdzie istnieją specjalne warunki. U robaków natomiast zamiast szkieletu występuje ? jak wspomniano w poprzednim rozdziale ? wór skórno-mięśniowy o odpowiednim układzie włókien mięśniowych. Stosownie do pełnionych funkcji budowa szkieletu, jego położenie i geneza są u różnych zwierząt rozmaite. Również i substancja budująca szkielet u różnych zwierząt bywa odmienna. Słabszy lub silniejszy rozwój szkieletu przeważnie zależny jest od warunków, w jakich zwierzę żyje. Zwierzęta osiadłe mają szkielet znacznie silniej rozwinięty aniżeli zwierzęta wolno żyjące. U zwierząt osiadłych szkielet tworzy przede wszystkim rusztowanie podpierające miękkie części ciała i nadające im kształt oraz pełni rolę ochronną. U zwierząt wolno żyjących szkielet, obok [czytaj dalej]
POKRYCIE CIAŁA ZWIERZĄT cz II
Obficie rozwija się również tkanka łączna pod naskórkiem w skórze szkarłupni. W tkance łącznej skóry wykształcają się tarczki wapienne lub innego kształtu ciałka wapienne tworzące szkielet szkarłupni. Skóra szkarłupni pokryta jest licznymi kolcami, spełniającymi różne funkcje, oraz delikatnymi skrzelami skórnymi. W typie strunowców pokrywa skórna jest bardzo różnorodnie zbudowana. U jelitodysznych występuje typowy wór skórno-mięśniowy, zbliżający ten podtyp strunowców do pierścienic. U osłonie np. żachwy, podobnie jak u jelitodysznych i pierścienic, wykształca się wór skórno-mięśniowy zbudowany z naskórka, tkanki łącznej oraz włókien mięśni gładkich, przebiegających w dwu warstwach: podłużnie i okrężnie. Wór ten nazywa się płaszczem, jego zewnętrzna powierzchnia ? a więc naskórek ? wydziela substancję zbliżoną składem chemicznym do celulozy, zwaną tunicyną. Tunicyna tworzy zewnętrzną osłonę zwierzęcia zwaną tuniką. Od tej osłony cały podtyp uzyskał nazwę. Podobna bowiem galaretowata osłona wykształca się w obu dalszych gromadach osłonie ? a więc u ogonie i sprzągli, Z tym jednak że istnieje różnica w jej składzie chemicznym. U ogonie osłona ta nie jest organicznie związana z ciałem [czytaj dalej]
POKRYCIE CIAŁA ZWIERZĄT
Ważnym składnikiem budowy ciała zwierząt jest jego pokrycie, które chroni zwierzę przed wpływami zewnętrznego otoczenia i poprzez które, zwierzę reaguje na wszystkie bodźce chemiczne i fizyczne środowiska. Pokrycie ciała nadaje często stały określony kształt zwierzęciu, niekiedy stanowi jego element oporowy ? szkielet, a w połączeniu z innymi układami narządów może stanowić układ ruchowy zwierzęcia. Toteż budowa tego pokrycia przedstawia się różnorodnie u różnych zwierząt. W typie pierwotniaków większość gatunków (wiciowce, wymoczki), pokryta jest cieniutką skórzaną błonką, zwaną pelliculą. Pellicula, jak wiadomo jest cieniutką warstwą silnie zżelifikowanej ektoplazmy i nadaje stały kształt zwierzęciu. Formy nie mające pelliculi dla ochrony budują często domki z drobnych cząsteczek rozmaitych ciał spotykanych w otoczeniu, w których zamieszkują,, jak np. Difflugia, lub budują z wydzielonych przez siebie soli (siarczanu strontu itp) skorupki spełniające ochronną rolę. U zwierząt wielokomórkowych, tkankowych, rolę pokrycia ciała spełnia naskórek (nabłonek) pochodzenia ektodermalnego. Naskórek wszystkich zwierząt bezkręgowych jest jednowarstwowy, u zwierząt kręgowych jest wielowarstwowy. U bezkręgowców [czytaj dalej]
NARZĄDY POKARMOWE I ICH FIZJOLOGIA cz VI
Sok trzustkowy zawiera kilka fermentów. Pierwszym .jest diastaza 0 własnościach podobnych do ptyaliny; rozkłada ona cukry prostsze na jednocukry, tj. łatwo dający się resorbować cukier gronowy. Prócz diastazy w soku trzustkowym znajdują się inne jeszcze karbohydrazy, jak maltoza i laktaza, rozkładające cukier mleczny na galaktozę i glukozę. Z fermentów białkowych trzustka zawiera trypsynę rozkładającą powstałe w żołądku peptony i albuminy na kwasy aminowe. Trzustka wydziela również lipazę działającą na zemulgowane tłuszcze. W błonie śluzowej jelita cienkiego znajdują się gruczoły Brunnera 1 Lieberkiihna, wydzielające erypsynę o działaniu podobnym do działania trypsyny trzustkowej oraz lipazę emulgującą i hydrolizującą tłuszcze. W dalszych partiach jelita cienkiego oraz, w jelicie grubym nie wydzielają się żadne fermenty. Odcinki te służą do wchłaniania rozłożonych i rozpuszczalnych w wodzie pokarmów dzięki licznym kosmkom jelitowym, odciąganiu wody i zagęszczaniu treści. Nieużyteczne i nie strawione części pokarmu zostają dzięki perystaltycznym ruchom jelita przesuwane do ostatniej części przewodu pokarmowego ? do jelita odbytowego, i przez odbyt na zewnątrz. Trzeba jeszcze zauważyć, że w [czytaj dalej]
NARZĄDY POKARMOWE I ICH FIZJOLOGIA cz V
Dzięki specjalnym komórkom zmysłowym, zgrupowanym w charakterystycznych brodawkach (nitkowatych, liściastych i okolonych), język służy do odbierania wrażeń smakowych. Za pomocą języka odbywa się formowanie kęsów i obracanie w jamie ustnej rozcieranego przez zęby pobranego pokarmu. Ponadto u niektórych zwierząt język służy do pobierania i chwytania pokarmu; jest on wtedy długi, często odwracalny i wysuwalny na zewnątrz (żaba, mrówkojad, krowa itp.). Gruczoły ślinowe spotyka się u zwierząt lądowych. U człowieka występują one w ilości trzech par, jako gruczoły przyuszne, podszczękowe , podjęzykowe. Gruczoły te wydzielają do jamy ustnej substancję płynną ? ślinę zawierającą ferment z grupy karbohydraz ? ptyalinę oraz substancję śluzową ? mucynę. (U węży gruczoły te przekształcają się w gruczoły jadowe). W okolicy gardzieli wyodrębniają się u człowieka dwa ważne gruczoły wewnętrznego wydzielania, tj. tarczyca (glanduła thyreoidea) i grasica (thymus). Tarczyca wykształca się w rozwoju embrionalnym jako wypuklina jelita przedniego u wszystkich kręgowców. (U innych strunowców, a więc u osłonie i bezęzaszkowców, gruczołowi temu odpowiada najprawdopodobniej endostyl. Grasicę spotyka się jeynie u kręgowców [czytaj dalej]
NARZĄDY POKARMOWE I ICH FIZJOLOGIA cz IV
Obydwa gruczoły powstają jako wypuklina jelita środkowego. Jelito końcowe kończy się otworem odbytowym lub uchodzi do steku, czyli kloaki. Budowa przewodu pokarmowego poszczególnych gromad czy rzędów kręgowców może nieco odbiegać od podanego schematu i tak np. u ptaków przełyk przed ujściem do żołądka rozszerza się w tzw. w o l e, w którym pokarm, zwłaszcza twardy (ziarno), ulega zmiękczeniu. U niektórych gatunków (np. gołębi) w wolu tworzy się tzw. mleczko do karmienia młodych. Podobnie i żołądek może ulegać podziałom na części 0 różnych funkcjach. I tak u ptaków żołądek jest dwuczęściowy. Przednia część, kardialna, stanowi żołądek gruczołowy; tylna część pyloryczna, jest żołądkiem mięśniowym. W silnie umięśnionej tylnej części żołądka ptaków, zwłaszcza u ziarnojadów, spotyka się pobrane z zewnątrz kamyki służące do lepszego roztarcia pokarmów. Również żołądek ssaków przeżuwających (tabl. 24a-4) wykazuje podział na kilka części, np. trzy u wielbłądowatych lub cztery u bydła domowego. U krowy żołądek zbudowany jest ze żwacza (rumen), czepca (albo torby ?? reticulum), ksiąg (omasum) i trawieńca (abomasum). Trzy pierwsze części złożonego żołądka krowy, zwane [czytaj dalej]
NARZĄDY POKARMOWE I ICH FIZJOLOGIA cz III
Przewód pokarmowy u szkarłupni jest dobrze rozwinięty. Najczęściej spotyka się dwa otwory, gębowy i odbytowy. Stronę ciała, po której znajduje się otwór gębowy, określa się jako oralną, przeciwległą zaś stronę z otworem odbytowym ? jako aboralną. Otwór ustny, często uzbrojony W płytkowate ząbki, może się znacznie rozszerzać. Krótki przełyk, dookoła którego grupują się ważniejsze układy, prowadzi do dużego żołądka o stosunkowo cienkich ścianach. Żołądek może się wysuwać na zewnątrz. Od żołądka prowadzi ? np. u rozgwiazd ? krótkie i proste jelito końcowe z licznymi gruczołami odbytowymi. Od żołądka odchodzą też do ramion podwójne wypukliny tzw. wątroby. Przewód pokarmowy półstrunowców, np. żołędziowca (Balanoglossus), prosty, nie tworzący zakrętów, zbliża się bardzo typowym szczegółem budowy do przewodu pokarmowego strunowców. Mianowicie gardziel komunikuje z otoczeniem za pośrednictwem szpar skrzelowych, które przebijają początkowy odcinek przewodu pokarmowego zwierzęcia. Bezpośredni bowiem kontakt i związek przedniego odcinka układu pokarmowego z układem oddychania jest bardzo ważną cechą strunowców. Podobne więc stosunki spotyka się u osłonie i bezczaszkowców, u których gardziel [czytaj dalej]