Zoologia

RUCH I JEGO NARZĄDY cz II

admin — Mon, 21 Jun 2010 17:32:54 +0000

Rozpatrując kształt mięśni szkieletowych, np. ssaków, można wyróżnić:
1)   mięśnie wielodzielne (złożone), tj. przymocowujące się oddzielnymi pęczkami ścięgnowymi do licznych dźwigni (mięsień grzbietu przyczepiający się do wyrostków kręgosłupa i żeber);
2)   mięśnie płatowate, czyli szerokie (łączące np. tułów z kończynami);
3)   mięśnie okrężne (kształtu pierścieniowatego, układają się wokół otworów, np. ustnego);
4)   mięśnie wrzecionowate (łączące np. przedramię z ramieniem).
Mięśnie te ułożone w organizmie pojedynczo lub grupami wykonują funkcję zbliżania do siebie czy oddalania połączonych ruchowymi stawami kości, np. kończyn. Z uwagi na tę funkcję mięśnie dzieli się na:
1)   zginacze i prostowniki;
2)   przywodniki i odwodniki;
3)   obracacze;
4)   napinacze.
Mięśnie działające na dwie kości połączone stawem (np. ramienia i przedramienia) mogą działać w kierunku przeciwnym w porównaniu z działaniem drugiej grupy mięśni ? można więc ją określić jako grupę mięśni antagonistycznych. Mięśnie działające w kierunku zgodnym nazywają się mięśniami współdziałającymi.
Ażeby mięsień uległ skurczowi, musi otrzymać odpowiedni impuls z układu nerwowego za pośrednictwem dochodzącego doń nerwu ruchowego. Zdolność mięśnia odbierania podniet nazywa się pobudliwością. Podniety wywołujące skurcze muszą oczywiście być odpowiednio silne, aby przekroczyć tzw. próg pobudliwości, odmienny dla mięśni różnych gatunków zwierzęcych.
Próg pobudliwości oznacza się siłą progową, tj. minimalną siłą bodźca wywołującą reakcję skurczu. Do wywołania skurczu mięśnia potrzebny jest nie tylko odpowiednio silny bodziec, ale i określony czas jego działania. Im bardziej zmęczony jest mięsień, tym silniejszego należy użyć bodźca i dłużej działającego, aby wywołać skurcz. Oba te czynniki, tj. siła bodźca i czas jego działania, pozostają do siebie w stosunku odwrotnie proporcjonalnym.
Do mierzenia pobudliwości mięśnia służy jednostka zwana chronaksją. Chronaksja określa najkrótszy czas (wynoszący tysięczne części sekundy), przez który powinien działać ściśle określony bodziec (o sile dwukrotnie większej od bodźca progowego), aby wywołać skurcz mięśnia. Oznacza się ją literą grecką d (sigma). Porównując chronaksję mięśni różnych zwierząt, uzyskuje się następujące liczby: dla mięśnia dwugłowego ramienia człowieka 0,15 d, dla mięśni żaby 0,3 tf, dla mięśni trzmiela 1,84 a, dla larwy Chironomus 10 a itp.
Mięsień nie kurczy się w momencie zadziałania pobudzenia, lecz z pewnym opóźnieniem. Czas, jaki upływa od początku działania pobudzenia do momentu wystąpienia skurczu mięśnia, jest czasem pobudzenia utajonego. W mięśniach prążkowanych czas ten jest stosunkowo krótki (ułamek sekundy), w mięśniach gładkich trwa on znacznie dłużej (kilkanaście do kilkudziesięciu sekund). Po okresie tego utajonego pobudzenia mięśnia, zwanego stadium latencji, w czasie którego w mięśniu odbywają się złożone procesy chemiczne i biofizyczne, następuje okres skurczu.
Trwanie tego okresu również jest różne w zależności od rodzaju tkanki mięśniowej i gatunku zwierzęcia. Ilustrują to następujące cyfry: dla mięśni gładkich przewodu pokarmowego żaby, czas trwania skurczu wynosi 15 sek., dla mięśni prążkowanych żaby 0,04 sek., dla mięśni skrzydłowych 0,0031 sek.
Po okresie skurczu następuje okres trzeci ? rozkurczu mięśni, wahający się również w szerokim zakresie w zależności od wyżej wspomnianych czynników. W okresie rozkurczu (dla prążkowanych mięśni żaby trwa on 0,05 sek.) zachodzą w mięśniu procesy odbudowy fizykochemicznej substancji kurczliwej.
Wyróżnia się skurcze mięśnia pojedyncze, gdy podniety działają jednorazowo lub w znacznych odstępach czasu (do 10 na sek.), i skurcze tężcowe, gdy podniety działają w odstępach krótkich (powyżej 10 na sek., np. u ssaków 40?50 i więcej).
W organizmie zwierzęcym wszystkie skurcze są skurczami tężcowymi. Wynikiem tężcowych skurczów mięśni jest jakaś praca, którą można mierzyć specjalnymi przyrządami, zwanymi kimografami. Bezwzględną siłę mięśni wyraża się ciężarem unoszonym przez mięsień o przekroju 1 cm2. Siła ta dla mięśni człowieka waha się 6?12 kg, dla owadów średnio 3?6 kg, dla żaby 2?3 kg. Z porównania tych cyfr wynika, że siła bezwzględna mięśni owadów jest znacznie niższa od bezwzględnej siły mięśni człowieka. Mimo tego, jak wiadomo, owady mogą wykonywać znacznie większą pracę aniżeli człowiek, czy domowe zwierzęta pociągowe. .Za przykład mogą służyć pchły skaczące na odległość 80-krotnie większą od długości ich ciała czy mrówki unoszące ciężary przekraczające wielokrotnie (do 90 razy) ciężar ich ciała. Tłumaczy się to faktem wzrastania siły mięśnia proporcjonalnie do kwadratu jego grubości, a ciężaru ciała proporcjonalnie do sześcianu jego długości. Owady więc, jako zwierzęta o stosunkowo małych wymiarach, mogą wykonywać odpowiednio większą pracę.
Oczywiście nie cała energia mięśnia wywołana jego skurczami zostaje wyzyskana do wykonania pracy, wydajność bowiem mięśnia wynosi 20?35°/o. Reszta zostaje zużyta na wytworzenie ciepła.
Omówione dotychczas skurcze mięśni mają zastosowanie przy ruchach ciała za pomocą aparatu mięśniowo-szkieletowego, przy czym szkielet może być zewnętrzny lub wewnętrzny. Oczywiście znane są i inne formy ruchu mięśniowego ciała, w którym żadne elementy szkieletowe nie biorą udziału. Jako przykład mogą służyć zwierzęta bezszkieletowe, np. pijawka i dżdżownica, a także i ślimaki. Mięśnie wora skórno-mięśniowego pierścienic czy nogi ślimaka nie mają przyczepu do żadnych twardych części szkieletu. Pijawka szuka więc oparcia, przysysając się przyssawką przednią do podłoża, następnie zaś z pomocą skurczów mięśni podłużnych podciąga swe ciało i przyczepia do podłoża przyssawkę końcową. W momencie tym zwalnia przyssawkę przednią, wydłuża ciało za pomocą mięśni okrężnych itd. Dżdżownica, nie mając odpowiednich przyssawek, do przyczepiania się do podłoża wykorzystuje szczecinki ciała, ślimak zaś śluz wytworzony przez skórę nogi. We wszystkich tych przypadkach pomocne jest różnorodne rozmieszczenie włókien mięśniowych.
Dalszym przykładem ruchów powodowanych skurczami mięśni nieszkieletowych byłoby zwężanie i rozszerzanie różnych umięśnionych jam i przestrzeni ciała, jak przewodu pokarmowego, naczyń krwionośnych itp., oraz ruchy przez wyginanie ciała, np. u niektórych zwierząt żyjących w wodzie, jak pierścienice morskie czy larwy różnych owadów.
Przewód pokarmowy oraz inne wspomniane wyżej narządy wewnętrzne zbudowane są z mięśni gładkich. Pobudliwość i przewodnictwo mięśni gładkich są znacznie niższe aniżeli mięśni prążkowanych. Ilustrują to odpowiednie liczby, a mianowicie czas trwania pojedynczego skurczu mięśnia prążkowanego wynosi setne części sekundy, natomiast mięśnia gładkiego dochodzi do 100 sek. Odpowiednio też przedłużane są poszczególne fazy skurczu.
Szybkość przenoszenia się fali skurczu w mięśniach poprzecznie prążkowanych wynosi u żaby 5 m/sek, u królika 5?10 m/sek i u człowieka 12?15 m/sek, w mięśniach gładkich natomiast wynosi 10 mm/sek.

RUCH I JEGO NARZĄDY

admin — Mon, 21 Jun 2010 17:29:00 +0000

Jedną z głównych cech zwierząt jest zdolność wykonywania czynnych ruchów, dzięki którym mogą one zmieniać miejsce położenia całego ciała lub jego części. Zależnie od jakości stopnia organizacji, zwierzęta wykonują bardzo różne ruchy, które dają się jednak sprowadzić do trzech zasadniczych rodzajów: 1) ruchu cytoplazmatycznego, 2) ruchu wiciowo-rzęskowego i 3) ruchu mięśniowego.
Ruchem cytoplazmatycznym poruszają się nagie pierwotniaki oraz różne komórki wędrujące zwierząt tkankowych, jak amebocyty gąbek, limfocyty i granulocyty obojętnochłonne krwi, komórki wędrujące nabłonka gruczołowego itp.
W ruchu cytoplazmatycznym cała cytoplazma komórki przelewa się z miejsca na miejsce, często wysuwając wpierw pojedyncze, czasami bardzo liczne, wypustki zwane nibynóżkami ‘(pseudopodia). Ponieważ takimi ruchami porusza się pełzak ? ameba, ruch taki nosi nazwę amebowatego. Pseudopodia ameby są krótkie, płatowate, mogą tworzyć się w dowolnym miejscu powierzchni jej ciała i zanikają po przelaniu się cytoplazmy w ich kierunku lub zostają wciągnięte w jej obrąb. Służą one także do otaczania cząstek pokarmowych. U korzenionóżek, wytwarzającvch pancerzyki wapienne, np. u słonecznic i promieniowców, niby nóżki wysuwane są przez specjalne otworki w skorupce. Są one cienkie . długie, często rozwidlone. Przez środek tych nibynóżek przebiega bardziej zżelifikowana plazma, tworząca oś umacniającą nibynóżkę (aksopodia). Służą one do chwytania pokarmu.
Drugim rodzajem ruchu jest ruch migawkowy i wiciowcowy. Odbywa się on za pomocą odchodzących z komórki krótkich i gęstych, często bardzo regularnie ułożonych rzęsek lub długich, cienkich wici i biczy: w. wyrastających z komórki pojedynczo lub w większej ilości. Utwory jak wiadomo z rozdziału o komórce, mają zazwyczaj dobrze widoczne podstawowe, z których wyrasta delikatna rzęska łub wić otoczone pochewką cytoplazmatyczną. Ruchem rzęskowym poruszają się pierwotniaki z grupy orzęsek (np. pantofelek), stąd też pochodzi ich nazwa. Ruchem niektórych migawek, np. otaczających cytostom, zwierzęta te wytwarzają delikatne wiry w wodzie, napędzając sobie w ten sposób pokarm.
Ruch rzęskowy czyli migawkowy, spotyka się też często u zwierząt wielokomórkowych, przy czym może on tu służyć do dwóch celów ? albo do poruszania się zwierząt (wirki, larwy przywr itp.), albo do przesuwania różnych substancji w organizmie, np. pokarmu (gąbki, małże, osłonice, lancetnik itp.), substancji wydalanych z organizmu (drogi oddechowe, drogi moczowe), komórek rozrodczych (jajowody), itp. Ruch rzęsek jest skoordynowany (metachronia), tzn. rzęski pokrywające powierzchnię wykonują jednocześnie bądź w pewnym porządku ruchy jakby wiosłowe, pochylając się na przemian, raz ku przodowi, raz ku tyłowi, np. u pierwotniaków. Szybkość tych ruchów jest dość znaczna i np. u pierwotniaków można stwierdzić około 8-10 ruchów rzęsek na ?
sekundę, w nabłonkach kręgowców około 17 ruchów. Praca mechaniczna (ruchu rzęsek wynosi około 6 G mm na minutę. Ruch rzęsek u większości tkankowców odbywa się automatycznie, tzn. niezależnie od systemu nerwowego, o czym może świadczyć ich ruch nawet w przypadku zahamowania działalności systemu nerwowego drogą narkozy lub w oddzielonym od ciała nabłonku urzęsionym. Ustaje on natomiast pod wpływem bodźców działających na samą komórkę (temperatura, bodźce chemiczne).
Jedynie u niektórych zwierząt, np. u żebropławów, wirków itp. system nerwowy ma wpływ na funkcję komórek urzęsionych. Zbliżony
do ruchu rzęskowego jest ruch wiciowcowy pierwotniaków z gromady Flagellata. U pierwotniaków tych najczęściej z przodu komórki wyrasta jedna, a czasami kilka-wici, które wykonują śrubowe ruchy w wodzie, ciągnąc jak gdyby zwierzę ku przodowi. Jedną lub więcej wici, a czasami całe błony falujące spotyka się w komórkach rozrodczych męskich, z tym że umieszczone są one w tylnej części komórki.
Trzecim rodzajem ruchu jest ruch mięśniowy, którym posługują się zwierzęta tkankowe. Polega on na skurczach i rozkurczach wzdłuż długiej osi włókien mięśniowych bądź wzdłuż zawartych w sarkoplazmie włókien miofibryili. Włókienka kurczliwe spotyka się już u wymoczków w postaci tzw. mionemów i linii srebrowych, kontaktujących z rzęskami za pośrednictwem ciałek podstawowych. Są one dobrze widoczne u pantofelka oraz w trzonku kolonijnych wirezyków.
Stwierdzono przy tym, że mięśnie zbudowane z włókien prążkowanych działają sprawniej od mięśni gładkich i że są bardziej rozpowszechnione w świecie zwierząt szczególnie u zwierząt wyższych, charakteryzujących się szybszymi ruchami ciała i jego części. U zwierząt tych mięśnie prążkowane wraz z elementami szkieletowymi
(stawonogi, kręgowce), działającymi na zasadach dźwigni, tworzą układ ruchowy podporządkowany centralnemu systemowi nerwowemu, U zwierząt niższych grap systematycznych przeważają mięśnie gładkie ? parenchymatyczne, prążkowane zaś występują rzadziej. Jako przykład występowania mięśni prążkowanych u bezkręgowców może służyć mięsień dzwonu meduzy, umięśnienie gardzieli pierścienic czy serca mięczaków oraz umięśnienie ciała ruchliwych głowonogów, a przede wszystkim stawonogów. U stawonogów mięśnie prążkowane, podobnie jak u kręgowców, tworzą mięśnie szkieletowe. Jedynie sposób i miejsce przyczepu mięśni u stawonogów jest odmienne aniżeli u zwierząt kręgowych, ponieważ mają one, w odróżnieniu od kręgowców, szkielet zewnętrzny. Mianowicie ścięgna (zakończenia mięśni) przyczepiające mięśnie do szkieletu zewnętrznego są charakteru nabłonkowego, ścięgna zaś przytwierdzające mięśnie do szkieletu wewnętrznego są pochodzenia łącznotkankowego.

SZKIELET cz II

admin — Mon, 21 Jun 2010 17:27:45 +0000

W gromadzie obunerwców spotyka się szkielet zbudowany z ośmiu płytek, składających się z zewnętrznej warstwy organicznej i wewnętrznej wapiennej. U mięczaków, a w szczególności u głowonogów, spotyka się również szkielet wewnętrzny w postaci tarczki wapiennej ukrytej w fałdach płaszcza, którego jest wytworem, podobnie jak muszla i tarczki w innych gromadach tego typu.
Pośrednie miejsce między szkieletem zewnętrznym i wewnętrznym zajmuje szkielet szkarłupni. U szkarłupni spotyka się obficie rozwiniętą tkankę łączną skóry, położoną pod jednowarstwowym nabłonkiem pokrywającym ciało. W tej tkance łącznej rozwijają się płytki wapienne i igły o bardzo regularnym układzie. Do płytek tych, zaopatrzonych w różnorodne kolce i tworzących razem skorupę, dołączają się mięśnie łączące odpowiednie płytki między sobą.
Typowy szkielet wewnętrzny spotyka się u strunowców. Może on być zbudowany z substancji łącznotkankowej, chrzęstnej lub kostnej U bezczaszkowców występuje on w postaci ciągnącej się wzdłuż całego ciała tzw. struny grzbietowej, otoczonej błoną łącznotkankową, od której odchodzą odnogi ograniczające kanał rdzeniowy. Strunę taką spotyka się również w rozwoju zarodkowym osłonie i kręgowców. U osłonie występuje ona jeszcze w rozwoju larwalnym, po czym zanika, ewentualnie u niektórych form zachowuje się w formie szczątkowej przez całe życie. U kręgowców struna grzbietowa pod koniec rozwoju zarodkowego zostaje zastąpiona przez kręgosłup. Kręgosłup ? tworzący szkielet osiowy ? może być zbudowany z chrząstki, jak u smoczkoustych i ryb chrzęstnoszkieletowych lub z substancji kostnej, jak u ryb kostnoszkieletowych i następnych gromad podtypu kręgowców.
Do szkieletu osiowego kręgowców, zbudowanego z małych kości zwanych kręgami, dołączają się kości żebrowe ochraniające miękkie części ciała oraz kości pasa barkowego i miednicowego wraz z odpowiednimi kończynami, wreszcie kości i chrząstki głowy ochraniające mózg.
Kości głowy, czyli czaszkę, dzieli się na mózgoczaszkę i trzewioczaszkę. W rozwoju mózgoczaszka przechodzi przez trzy okresy, a mianowicie błoniasty, chrzęstny i kostny. U najniższych kręgowców (smoczkoustych i ryb chrzęstnoszkieletowych) prymitywna czaszka ma budowę chrzęstną. U kręgowców wyższych ulega ona stopniowemu skostnieniu. W najbardziej jednak skostniałych czaszkach spotyka się pewne elementy chrzęstne.
Trzewioczaszka powstaje z łuków skrzelowych, zwanych trzewiowymi lub skrzelowymi. Rozwijają się one na bokach początkowej części jelita. Pomiędzy łukami skrzelowymi tworzą się tzw. szczeliny skrzelowe, uchodzące na zewnątrz. Ilość łuków u niższych kręgowców dochodzi do 9 par, u wyższych jest ich mniej, ulegają one stopniowemu zanikowi od tyłu, od przodu zaś ulegają przekształceniom. Z przednich łuków, które dzielą się na dwie części (I i II), powstają u niższych kręgowców pewne elementy trzewioczaszki, z dalszych zaś podpory dla kieszeni skrzelowyeh lub skrzel.
W rozwoju ssaków pojawiają się oczywiście również łuki skrzełowe, które później ulegają przekształceniu. Fakt ten ma doniosłe znaczenie dla rozważań filogenetycznych. Góma część łuku pierwszej pary przekształca się u ssaków w młotek i kowadełko, drugiej zaś pary w strzemiączko, a więc w kostki słuchowe. Z górnej części łuku drugiej pary wykształca się wyrostek rylcowy, z dolnej zaś jego części i łuków trzeciej pary powstaje kość gnykowa.
Kości mogą powstać na podłożu skórnym i na podłożu chrzęstnym. Pierwsze noszą nazwę kości skórnych lub pokrywowych ewentualnie pierwotnych, drugie, powstałe przez kostnienie chrząstki, noszą nazwę kości preformowanych albo kości wtórnych. Wyróżnia się kości długie
(np. kości kończyn, żebra) i kości płaskie (np. głowy, miednicy itp.). Kości długie mają budowę zbitą, jedynie ich główkowate zakończenia mają, podobnie jak płaskie, budowę gąbczastą. Poszczególne kości łączą się między sobą ruchomo lub nieruchomo. Ruchome połączenia kości nazywają się stawami, nieruchome zaś szwami. Kości długie mają wewnątrz kanał wypełniony szpikiem, w którym tworzą się czerwone ciałka krwi. Niektóre kości ptaków są puste (pneumatyczne), co zmniejsza ich wagę. Ma to duże znaczenie dla usprawnienia lotu. Ilość poszczególnych kości wchodzących w skład szkieletu kręgowców jest bardzo znaczna, co ilustrują przytoczone cyfry. I tak np. szkielet człowieka składa się z 208 kości, bydła ? 192, koni ? 195, psa ? 267, świni ? 274.

SZKIELET

admin — Mon, 21 Jun 2010 17:26:09 +0000

Twardy szkielet odgrywa ważną i różnorodną rolę w budowie zwierząt. Służy on mianowicie jako aparat oporowy i usztywniający cały organizm zwierzęcy oraz jego części, chroni miękkie i delikatne części ciała, dostarcza punktów przyczepu dla mięśni, tworząc wraz z nimi układ ruchowy zwierzęcia.
Istnieje oczywiście wiele zwierząt zupełnie pozbawionych szkieletu, jak np. meduzy jamochłonów czy robaki. Meduzy mogą zachowywać swój kształt jedynie w wodzie, gdzie istnieją specjalne warunki. U robaków natomiast zamiast szkieletu występuje ? jak wspomniano w poprzednim rozdziale ? wór skórno-mięśniowy o odpowiednim układzie włókien mięśniowych.
Stosownie do pełnionych funkcji budowa szkieletu, jego położenie i geneza są u różnych zwierząt rozmaite. Również i substancja budująca szkielet u różnych zwierząt bywa odmienna. Słabszy lub silniejszy rozwój szkieletu przeważnie zależny jest od warunków, w jakich zwierzę żyje. Zwierzęta osiadłe mają szkielet znacznie silniej rozwinięty aniżeli zwierzęta wolno żyjące. U zwierząt osiadłych szkielet tworzy przede wszystkim rusztowanie podpierające miękkie części ciała i nadające im kształt oraz pełni rolę ochronną. U zwierząt wolno żyjących szkielet, obok wspomnianej roli, jest przeważnie składnikiem układu ruchowego. W związku z taką funkcją poszczególne elementy szkieletu zestawiają się z sobą bardziej ruchomo, np. za pomocą stawów; do elementów tych dołączają się mięśnie, które dzięki skurczom i rozkurczom mogą zmieniać wzajemne położenie poszczególnych części szkieletu.
Utwory szkieletowe mogą powstawać z wszystkich trzech listków zarodkowych, tj. ektodermy (u stawonogów), entodermy (u bezczaszkowców) i mezodermy (u kręgowców), a także z wędrujących komórek mezenchymatycznych. Stosownie” więc do tego wyróżnia się szkielety zewnętrzne (np. u stawonogów) i wewnętrzne (u kręgowców). Materiał budujący szkielet może być pochodzenia nieorganicznego (np. sole wapnia) lub organicznego (chityna, chondryna) lub oba rodzaje substancji wchodzą w skład szkieletu.
O szkielecie można już mówić przy rozpatrywaniu pierwotniaków. Wspomniane w poprzednim rozdziale szkieleciki korzenionóżek, np. z grupy słonecznic (Heliozoa) są dobrym tego przykładem. W grupie promieniowców (Radiolaria) oprócz szkielecików zewnętrznych występuje też szkielecik, wewnętrzny w postaci tzw. kapsuli pogrążonej w cytoplazmie.
Wspomniana wyżej pellicula wymoczków może być uznana za formę szkieletu ochraniającego i oporowego, podobnie jak i wszelkie włókna oporowe innych komórek.
U gąbek spotyka się szkielet wewnętrzny w formie rusztowania zbudowanego z połączonych substancją kitową igieł wapiennych, krzemionkowych lub sponginowych, wytwarzanych przez wędrujące komórki mezenchymatyczne.
Jamochłony osiadłe mogą wytwarzać szkielet zewnętrzny pochodzenia ektodermalnego oraz szkielet wewnętrzny pochodzenia mezenchymalnego. Przykładem szkieletu zewnętrznego może być peryderma stułbiopławów (np. Obelia dichotoma) lub spoisty rurkowaty szkielet wapienny niektórych koralowców (np. organecznik ? Tubipora musica z OctocoraUia), przykładem zaś szkieletu wewnętrznego może być szkielet osiowy korala szlachetnego (Corallium rubrum). Szkielety wapienne niektórych koralowców rozrastających się w olbrzymie kolonie tworzą, jak wiadomo, rafy koralowe. Szkielet podobny do szkieletu koralowców tworzy się również u mszywiołów (Bryozoa). Szkielet wykształcony w postaci dwuklapowej skorupy, podobny do skorupy małży (inaczej jednak ułożony w stosunku do ciała), występuje również w następnym typie, tj. u ramienionogów. U zwierząt tych doskonale można stwierdzić, iż formy osiadłe wytwarzają znacznie grubsze i masywniejsze muszle (szkielet) aniżeli formy wolno żyjące (np. Lingula).
U stawonogów zewnętrzny szkielet chitynowy, pokrywający całe ciało zwierzęcia, ma również budowę odcinkową, czyli metameryczną, tzn. że ich gruby pancerz chitynowy poprzedzielany jest cieńszymi elastycznymi pasmami położonymi na granicy łączących się odcinków Taka budowa szkieletu nie utrudnia ruchów zwierzęcia. Wyrostki i guzki płytek szkieletu zewnętrznego, skierowane w głąb ciała stawonogów, tworzą szkielet wewnętrzny.

POKRYCIE CIAŁA ZWIERZĄT cz II

admin — Mon, 21 Jun 2010 17:24:58 +0000

Obficie rozwija się również tkanka łączna pod naskórkiem w skórze szkarłupni. W tkance łącznej skóry wykształcają się tarczki wapienne lub innego kształtu ciałka wapienne tworzące szkielet szkarłupni. Skóra szkarłupni pokryta jest licznymi kolcami, spełniającymi różne funkcje, oraz delikatnymi skrzelami skórnymi.
W typie strunowców pokrywa skórna jest bardzo różnorodnie zbudowana. U jelitodysznych występuje typowy wór skórno-mięśniowy, zbliżający ten podtyp strunowców do pierścienic. U osłonie np. żachwy, podobnie jak u jelitodysznych i pierścienic, wykształca się wór skórno-mięśniowy zbudowany z naskórka, tkanki łącznej oraz włókien mięśni gładkich, przebiegających w dwu warstwach: podłużnie i okrężnie. Wór ten nazywa się płaszczem, jego zewnętrzna powierzchnia ? a więc naskórek ? wydziela substancję zbliżoną składem chemicznym do celulozy, zwaną tunicyną. Tunicyna tworzy zewnętrzną osłonę zwierzęcia zwaną tuniką. Od tej osłony cały podtyp uzyskał nazwę. Podobna bowiem galaretowata osłona wykształca się w obu dalszych gromadach osłonie ? a więc u ogonie i sprzągli, Z tym jednak że istnieje różnica w jej składzie chemicznym. U ogonie osłona ta nie jest organicznie związana z ciałem zwierzęcia, lecz tworzy tzw. domek. Różny jest również układ mięśni sprzągli. Włókna mięśniowe u sprzągli są prążkowane i zebrane w kształcie obręczy leżących, nie stanowią więc jednolitej warstwy, jak to się widzi u żachwy.
W trzecim podtypie strunowców, tj. u bezczaszkowców, do tej powierzchownej warstwy pokrycia, zwanej epidermis (naskórek), dołącza się druga, głębsza warstwa skóry ? skóra właściwa (derma ? corium lub cutis). Skóra właściwa zbudowana jest przede wszystkim z tkanki galaretowatej. U kręgowców naskórek jest nabłonkiem wielowarstwowym : dochodzącym często do znacznej grubości.
Również skóra właściwa osiąga znaczną grubość i zawiera liczne włókna łączno-tkankowe, dzięki czemu jest dość rozciągliwa i wytrzymała. Rozwija się ona z mezodermy, naskórek zaś jest pochodzenia, ektoćermalnego. Obie zasadnicze warstwy skóry ? nabłonek i skóra właściwa, dają początek licznym wytworom skóry.
Naskórek wytwarza dodatkowe urządzenia ochronne jak rogowe łuski gadów, pióra ptaków, włosy ssaków itp. oraz gruczoły skórne jak r.p. łojowe, potowe, jadowe, wonne itp., może zawierać specjalne, o dużym znaczeniu, komórki barwne, jak melanofory (o pigmencie czarnym) : ksantofory (o barwie czerwonej, żółtej lub brązowej). Skóra właściwa zaś wytwarza łuski plakoidałne niższych ryb i łuski kostne ryb wyższych , skostnienia skórne i zęby. Łuski plakoidałne, czyli zęby skórne, składają się z dwu części ? z blaszki podstawowej i stożka. Blaszka pc-dstawowa powstaje ze skostniałej tkanki łącznej, stożek zaś zbudowany z zębiny pokrytej szkliwem jest pochodzenia mieszanego, tj. nabłonkowego i skóry właściwej. Mianowicie w rozwoju takich zębów widzi się, jak skóra właściwa (corium) tworzy brodawkowate uwypuklenia wnikające w nabłonek.
Powierzchowne komórki brodawki skóry właściwej przyjmują kształt cylindryczny i wydzielają zębinę, czyli dentynę. Noszą one nazwę odontoblastów. Leżące na odontoblastach komórki warstwy twórczej (stratum Malpighi) nabłonka wydzielają również twardą substancję, zwaną szkliwem lub emalią, która pokrywa utworzony z dentyny stożek. We wnętrzu dentynowego stożka bądź pod nim znajduje się ?.kanka tworząca miękisz (pulpa).
Zupełnie odmiennie rozwija się włos ssaka, bowiem jego zaczątek nie rozwija się w skórze właściwej, lecz w warstwie twórczej nabłonka. Mianowicie niektóre komórki tej warstwy wydłużają się i tworzą pęczek, który rozrasta się i wnika w głąb skóry właściwej. Do pęczka tego wnika od spodu brodawka łacznotkankowa, zawiązek przyszłej brodawki włosowej. Teraz komórki pęczka zaczynają się różnicować, przy czym wewnętrzne komórki pęczka tworzą włos, zewnętrzne zaś tworzą pochwę włosa i gruczoły łojowe.
Dokładna budowa włosa, jak i rozwój łusek gadów i piór ptaków zostaną omówione w części zoologii systematycznej. Tu należy jeszcze dodać, że naskórek niektórych kręgowców, np. ryb i płazów, wytwarza liczne gruczoły śluzowe. W skórze właściwej spotyka się liczne zakończenia nerwowe, komórki zmysłowe i naczynia krwionośne oraz w obu częściach skóry, tj. w epidermis i corium, spotyka się liczne komórki pigmentowe lub ziarna pigmentu wydzielone poza te komórki. Pigment jest pochodzenia komórek mezodermalnych. Pod skórą właściwą znajduje się warstwa podskórna (stratum subcutaneum), w której gromadzi się tłuszcz.

POKRYCIE CIAŁA ZWIERZĄT

admin — Mon, 21 Jun 2010 17:21:42 +0000

Ważnym składnikiem budowy ciała zwierząt jest jego pokrycie, które chroni zwierzę przed wpływami zewnętrznego otoczenia i poprzez które, zwierzę reaguje na wszystkie bodźce chemiczne i fizyczne środowiska. Pokrycie ciała nadaje często stały określony kształt zwierzęciu, niekiedy stanowi jego element oporowy ? szkielet, a w połączeniu z innymi układami narządów może stanowić układ ruchowy zwierzęcia. Toteż budowa tego pokrycia przedstawia się różnorodnie u różnych zwierząt.
W typie pierwotniaków większość gatunków (wiciowce, wymoczki), pokryta jest cieniutką skórzaną błonką, zwaną pelliculą. Pellicula, jak wiadomo jest cieniutką warstwą silnie zżelifikowanej ektoplazmy i nadaje stały kształt zwierzęciu. Formy nie mające pelliculi dla ochrony budują często domki z drobnych cząsteczek rozmaitych ciał spotykanych w otoczeniu, w których zamieszkują,, jak np. Difflugia, lub budują z wydzielonych przez siebie soli (siarczanu strontu itp) skorupki spełniające ochronną rolę.
U zwierząt wielokomórkowych, tkankowych, rolę pokrycia ciała spełnia naskórek (nabłonek) pochodzenia ektodermalnego. Naskórek wszystkich zwierząt bezkręgowych jest jednowarstwowy, u zwierząt kręgowych jest wielowarstwowy. U bezkręgowców niższych naskórek jest urzęsiony, u wyższych natomiast rzęski zastąpione są przeważnie oskórkiem, tj. k u t i ku 1 ą.
I tak gąbki i jamochłony, a z robaków wirki mają naskórek urzęsiony, u przywr, tasiemców i innych naskórek jest pokryty grubą stosunkowo warstwą oskórka. Rzęski wirków służą do lokomocji. Ważnym szczegółem, z uwagi na związki filogenetyczne, jest urzęsienie niektórych larw przywr oraz tasiemców (miracidium, coracidium).
Dobrze wykształconą warstwę kutikuli spotyka się również u robaków obłych, u których grubość oskórka przewyższa kilkakrotnie wysokość hypodermalnego (o budowie syncytialnej) naskórka. Stosunkowo twarda kutikula pokrywa też naskórek, pierścienic. Do jednowarstwowego naskórka robaków płaskich, obłych i pierścienic przylegają włókna mięśniowe, ułożone, w zależności od grupy systematycznej zwierząt w jednej lub kilku warstwach, o różnym przebiegu. Naskórek z mięśniami tworzą wór skórno-mięśniowy.
U pierścienic do tak zbudowanego wora skórno-mięśniowego dołącza się jeszcze cienka błona otrzewnej ściennej (somatopleura). Komórki nabłonka otrzewnej przylegają bezpośrednio do komórek mięśniowych.
U stawonogów z pojęciem kutikuii łączy się ściśle pojęcie chityny, twardej substancji, o strukturze warstwowej, u niektórych form przepojonej solami wapnia, i o różnorodnej funkcji. Skóra stawonogów składa się również z jednowarstwowego naskórka, zbudowanego z sześciennych, często cylindrycznych komórek ułożonych na cieniutkiej błonie podstawowej, oraz grubej warstwy chityny, podzielonej na drobne płytki pokrywające poszczególne segmenty. Płytki te, połączone ze sobą cieńszymi i elastycznymi partiami, tworzą szkielet zewnętrzny stawonogów (miejscami i wewnętrzny), do którego dołączają się pęczki mięśniowe. Ze sfałdowań skóry stawonogów tworzą się różnego rodzaju wyrostki, jak kolce, rogi, grzebienie itp. Wytworem skóry np. owadów są łuski, różnorodne włosy i szczecinki ? jak włosy przyssawkowe, hydrofobne, jadowe i androkonie, tj. włosy i łuski wydzielające aromatyczną woń.
Również u mięczaków pokrycie ciała stanowi coś w rodzaju wora skórno-mięśniowego. Skóra bowiem mięczaków składa się z jednowarstwowego nabłonka i leżącej pod nim tkanki łącznej. Tkanka ta poprzerastana jest włóknami mięśniowymi odchodzącymi z warstwy mięśni położonej pod tkanką łączną.
Skóra mięczaków, podobnie jak i pierścienic, zawiera liczne gruczoły śluzowe zwilżające jej powierzchnię. Fałd skóry zwany płaszczem wydziela muszlę, zewnętrzną czasami wewnętrzną, jak u głowonogów. Miejsca naskórka nie pokryte muszlą są delikatnie urzęsione.

NARZĄDY POKARMOWE I ICH FIZJOLOGIA cz VI

admin — Mon, 21 Jun 2010 14:18:50 +0000

Sok trzustkowy zawiera kilka fermentów. Pierwszym .jest diastaza
0   własnościach podobnych do ptyaliny; rozkłada ona cukry prostsze na jednocukry, tj. łatwo dający się resorbować cukier gronowy. Prócz diastazy w soku trzustkowym znajdują się inne jeszcze karbohydrazy, jak maltoza i laktaza, rozkładające cukier mleczny na galaktozę i glukozę. Z fermentów białkowych trzustka zawiera trypsynę rozkładającą powstałe w żołądku peptony i albuminy na kwasy aminowe. Trzustka wydziela również lipazę działającą na zemulgowane tłuszcze.
W błonie śluzowej jelita cienkiego znajdują się gruczoły Brunnera
1   Lieberkiihna, wydzielające erypsynę o działaniu podobnym do działania trypsyny trzustkowej oraz lipazę emulgującą i hydrolizującą tłuszcze. W dalszych partiach jelita cienkiego oraz, w jelicie grubym nie wydzielają się żadne fermenty. Odcinki te służą do wchłaniania rozłożonych i rozpuszczalnych w wodzie pokarmów dzięki licznym kosmkom jelitowym, odciąganiu wody i zagęszczaniu treści. Nieużyteczne i nie strawione części pokarmu zostają dzięki perystaltycznym ruchom jelita przesuwane do ostatniej części przewodu pokarmowego ? do jelita odbytowego, i przez odbyt na zewnątrz. Trzeba jeszcze zauważyć, że w jelicie grubym żyje obfita flora bakteryjna (pałeczki okrężnicy i bakterie gnilne), które rozkładają nie strawione resztki pokarmowe. Trujące produkty tego rozkładu jak fenol, indol, skatol itp., unieszkodliwiane są przez wątrobę.
Do odrywania kęsów i rozdrabniania pokarmu w jamie ustnej służą zęby. Ponadto u niektórych gatunków zęby mogą służyć do atakowania zdobyczy oraz obrony (zwierzęta drapieżne, dzik, słoń). U węży zęby (siekacze) zawierają przewody łączące się z gruczołami jadowymi. Wyróżnia się zęby rogowe (np. Cyclostomata) oraz zbudowane z zębiny, tj. substancji zbliżonej do kości np. ssaki. Zęby kręgowców można wyprowadzić od łusek płakoidalnych żarłacza, które pokrywają całe jego ciało. Zęby mogą się tworzyć albo na wszystkich kościach ograniczających ;amę gębową, jak u ryb płazów i gadów, lub tylko na ściśle określonych kościach, jak u ssaków. U ssaków zęby tkwią w specjalnych zębodołach kości praemaxillare, maxiłlare i dentale. Uzębienie może ulegać stałej i stopniowej wymianie w ciągu życia zwierzęcia (Polyphyodontia) albo tylko .ednorazowb (Diphyodontia). Zęby pierwsze, ulegające u ssaków wymianie, nazywają się zębami mlecznymi. Ptaki i żółwie zębów nie mają. ?zczęki tych zwierząt pokryte są powłoką rogową. Zęby np. człowieka zbudowane są jak wspomniano, z dentyny (zębiny) przebitej kanalikiem dla przeprowadzenia nerwu i naczyń krwionośnych. Ząb można podzielić na dwie lub trzy części, tj. korzeń, szyjkę i koronę. Korzeń tkwiący w zębodołach pokryty jest od zewnątrz cementem, korona zaś twardszą od zębiny i cementu substancją, zwaną szkliwem. Liczba, kształt i układ poszczególnych zębów mogą być stałe, jak u ssaków, lub różne, jak u niższych kręgowców. U ssaków uzębienie stanowi ważną cechę systematyczną. dlatego ujmujemy je we wzory w formie ułamka, podając w liczniku zęby połowy szczęki górnej, w mianowniku zęby połowy szczęki dolnej. U ssaków zęby w zależności od funkcji są zróżnicowane na trzy lub cztery kategorie, tj. siekacze (incisivi), kły (canini), przedtrzonowe (praemolares) i trzonowe (mołares). Ostatnie są zębami stałymi, tzn. nie ulegają wymianie. Warto zaznaczyć, że ostatnie zęby trzonowe (3) noszą nazwę zębów mądrości i ulegają stopniowemu zanikowi. Istnieją przypadki braku pewnych rodzajów zębów, np. kłów u gryzoni. Uzębienie takie nazywa się niezupełnym. Brak odpowiednich zębów zaznacza się we wzorze zerem. Np. u myszy brak kłów i zębów przedtrzonowych, wzór ma więc postać:
1002 uZębienie mleczne człowieka ma wzór   , tzn. że dziecko
1 0 0 2 2 1 2 w obu szczękach ma 20 zębów, w tym osiem siekaczy cztery kły i osiem zębów trzonowych.
Formuła więc uzębienia dla różnych gatunków ssaków jest różna. U niektórych gatunków pewne zęby ulegają silniejszemu rozwojowi, np. siekacze górne u słonia, kły u drapieżnych (u psa). Powierzchnia trąca zębów trzonowych może być mniej lub więcej gładka lub karbowana (roślinożerne, albo ma sęczki (drapieżne). Kanał zębowy otwierający się na szczycie korzenia, wypełniony jest miazgą (zawierającą naczynia krwionośne i nerwy). Korzeń zęba pokrywa od zewnątrz ozębna przytwierdzająca ząb do ścian kostnych zębodołu.
Należy jeszcze nadmienić, że nie wszystkie zęby wyrzynają się jednocześnie u jakiegoś osobnika, lecz proces ten odbywa się stopniowo, co pozwala w praktyce orientować się w wieku zwierzęcia. Również występowanie niektórych zębów zależne jest u pewnych gatunków od płci, np. kły tworzą się u koni. jedynie u samców i wyrzynają się około 7 roku życia.
Przedstawione zróżnicowanie zębów na kilka rodzajów, np. siekacze, kły i trzonowe, nosi nazwę heterodontyzmu w przeciwieństwie do homodontyzmu, spotykanego tylko u nielicznych ssaków ? jak delfinów czy pancerników, u których wszystkie zęby są jednakowe.
Również ciekawie przedstawia się budowa zębów przedi trzonowych, których powierzchnia trąca może mieć jeden lub kilka stożków czy guzków, co z kolei powoduje podział tych zębów na szereg rodzajów, np. czteroguzkowe, trćjguzkowe itd. Zęby te mogą też mieć więcej korzeni.
Takie złożone zęby powstają według pewnych teorii przez pączkowanie tzw. prazębu o jednym stożku i jednym korzeniu, a więc z zębu typu kła czy siekacza.

NARZĄDY POKARMOWE I ICH FIZJOLOGIA cz V

admin — Mon, 21 Jun 2010 14:17:35 +0000

Dzięki specjalnym komórkom zmysłowym, zgrupowanym w charakterystycznych brodawkach (nitkowatych, liściastych i okolonych), język
służy do odbierania wrażeń smakowych. Za pomocą języka odbywa się
formowanie kęsów i obracanie w jamie ustnej rozcieranego przez zęby
pobranego pokarmu. Ponadto u niektórych zwierząt język służy do pobierania i chwytania pokarmu; jest on wtedy długi, często odwracalny
i wysuwalny na zewnątrz (żaba, mrówkojad, krowa itp.).
Gruczoły ślinowe spotyka się u zwierząt lądowych. U człowieka występują one w ilości trzech par, jako gruczoły przyuszne, podszczękowe
, podjęzykowe. Gruczoły te wydzielają do jamy ustnej substancję płynną ? ślinę zawierającą ferment z grupy karbohydraz ? ptyalinę oraz
substancję śluzową ? mucynę. (U węży gruczoły te przekształcają się
w gruczoły jadowe). W okolicy gardzieli wyodrębniają się u człowieka
dwa ważne gruczoły wewnętrznego wydzielania, tj. tarczyca (glanduła thyreoidea) i grasica (thymus). Tarczyca wykształca się w rozwoju
embrionalnym jako wypuklina jelita przedniego u wszystkich kręgowców.
(U innych strunowców, a więc u osłonie i bezęzaszkowców, gruczołowi
temu odpowiada najprawdopodobniej endostyl. Grasicę spotyka się jeynie u kręgowców wyższych.)
Dalszym, poza gardzielą, odcinkiem przewodu pokarmowego jest
przełyk, wysłany również nabłonkiem wielowarstwowym. U ryb przełyk
jest stosunkowo krótki, od płazów począwszy, ulega on stopniowemu wydłużeniu i najczęściej umięśniony’ jest mięśniami prążkowanymi. Przełyk
zawiera się tzw. wpustem do żołądka, który z kolei odźwiernikiem łączy
się z jelitem cienkim. Zarówno wpust, jak i odźwiernik zaopatrzone są
mocne mięśnie okrężne zwierające. Umięśnienie żołądka stanowią
łókna mięśnia gładkiego, wysłanie zaś jamy żołądka tworzy nabłonek
dnowarstwowy. Podobne umięśnienie oraz nabłonek jednowarstwowy
pryzmatyczny występuje w dalszych częściach przewodu pokarmowego. W żołądku spotyka się gruczoły wpustowe, gruczoły odźwiernikowe i gruczoły dna żołądka. Gruczoły te produkują kwas solny oraz pepsynę.
Jelito cienkie można podzielić na trzy odcinki: odcinek położony tuż za żołądkiem ? dwunastnica, który przechodzi w odcinek drugi ? jelito czcze, i odcinek trzeci ? jelito biodrowe. Do dwunastnicy otwierają się ujścia wątroby i trzustki. Trzustka jest gruczołem o podwójnej funkcji, ponieważ wydziela fermenty trawienne, jak trypsynę, lipazę, steapsynę i diastazę oraz hormon insulinę. Wątroba spełnia również różnorodne funkcje u kręgowców. Głównym jej zadaniem jest produkcja żółci emulgującej tłuszcze. Ponadto wątroba magazynuje glikogen i tłuszcze, rozkłada barwniki krwi, kwasy żółciowe itp. Samo jelito cienkie zawiera również gruczoły produkujące ferment erypsynę. Służy ono również do wchłaniania rozłożonych pokarmów.
Gruczoły dwunastnicy noszą nazwę gruczołów Brunnera, gruczoły zaś dalszej części jelita cienkiego zwą się gruczołami Lieberkiihna.
Jelito cienkie oddzielone jest od jelita grubego okrężnym fałdem (valvula iłeocolica). Jelito grube, okrężnica człowieka, dzieli się na okrężnicę wstępującą, poprzeczną i zstępującą, która przechodzi w tzw. esicę i jelito odbytowe zakończone otworem odbytowym. Jelito grube służy do magazynowania i formowania nie strawionych części pokarmów, które w postaci kału wydzielane są na zewnątrz organizmu.
Chemiczny rozkład pokarmów rozpoczyna się w jamie ustnej. Mianowicie ptyalina, ferment śliny,’ rozkłada w jamie ustnej nierozpuszczalną skrobię, na rozpuszczalne w wodzie cukry prostsze, jak maltozę i dekstrozę. W żołądku zaczyna się rozkład białek, które zostają wpierw zakwaszone kwasem solnym wydzielanym przez gruczoły żołądka. Acidalbuminy, tj. zakwaszone białka, ulegają hydrolizie pod wpływem pepsyny, tj. fermentu proteolitycznego (proteazy), zawartego w soku żołądkowym. Produktem rozkładu białek za pomocą pepsyny są albuminy i peptony. W soku żołądkowym znajduje się jeszcze drugi ferment ? podpuszczka ścinająca białko zawarte w mleku (kazeinę), obok niewielkiej ilości lipazy działającej na zemulgowane tłuszcze, np. mleka, jaj i śmietany. Dalszy rozkład substancji pokarmowej odbywa się w jelicie cienkim, a w szczególności w jego pierwszym odcinku, dwunastnicy. W dwunastnicy istnieje odczyn zasadowy w odróżnieniu od istniejącego w żołądku odczynu kwaśnego. Do dwunastnicy wlewa się wydzielina wątroby? żółć oraz sok trzustkowy. Do wydzielania aktywuje wątrobę, podobnie jak i trzustkę, tzw. sekretyna, tj. substancja hormonalna, powstająca w błonie śluzowej dwunastnicy w obecności kwasu solnego. Żółć emulguje tłuszcze dzięki zawartym w niej kwasom żółciowym, ułatwia wchłanianie tłuszczów, uczynnią lipazę, tj. ferment trzustki oraz wzmaga ruchy robaczkowe jelit.

NARZĄDY POKARMOWE I ICH FIZJOLOGIA cz IV

admin — Mon, 21 Jun 2010 14:16:43 +0000

Obydwa gruczoły powstają jako wypuklina jelita środkowego. Jelito końcowe kończy się otworem odbytowym lub uchodzi do steku, czyli kloaki. Budowa przewodu pokarmowego poszczególnych gromad czy rzędów kręgowców może nieco odbiegać od podanego schematu i tak np. u ptaków przełyk przed ujściem do żołądka rozszerza się w tzw. w o l e, w którym pokarm, zwłaszcza twardy (ziarno), ulega zmiękczeniu. U niektórych gatunków (np. gołębi) w wolu tworzy się tzw. mleczko do karmienia młodych. Podobnie i żołądek może ulegać podziałom na części
0 różnych funkcjach. I tak u ptaków żołądek jest dwuczęściowy. Przednia część, kardialna, stanowi żołądek gruczołowy; tylna część pyloryczna, jest żołądkiem mięśniowym. W silnie umięśnionej tylnej części żołądka ptaków, zwłaszcza u ziarnojadów, spotyka się pobrane z zewnątrz kamyki służące do lepszego roztarcia pokarmów.
Również żołądek ssaków przeżuwających (tabl. 24a-4) wykazuje podział na kilka części, np. trzy u wielbłądowatych lub cztery u bydła domowego. U krowy żołądek zbudowany jest ze żwacza (rumen), czepca (albo torby ?? reticulum), ksiąg (omasum) i trawieńca (abomasum). Trzy pierwsze części złożonego żołądka krowy, zwane przedżołądkiem, wysłane są zrogowaciałym nabłonkiem bezgruczołowym i biorą udział w mechanicznym rozcieraniu oraz mieszaniu pokarmu, część czwarta natomiast tj. trawieniec, stanowi właściwy żołądek przeżuwaczy, wysłany tkanką gruczołową. Pokarm z jamy gębowej krowy dostaje się do przełyku i specjalną rynienką przełykową do żwacza i czepca. Tutaj pokarm zostaje wymieszany, roztarty i poddany częściowo obróbce chemicznej przez bakterie i symbiotyczne pierwotniaki żyjące w ogromnych ilościach w tej części żołądka. W dalszej kolejności partie pokarmu powracają ponownie do jamy gębowej celem dodatkowego przeżucia. Dokładnie przeżuta, delikatna miazga pokarmowa może przejść od razu do czepca
i ksiąg, albo ulega dalszej fermentacji w żwaczu, często nawet kilkudniowej. Ze żwacza część substancji, jak np. kwasy tłuszczowe, przedostają się wprost do układu krwionośnego, reszta zaś przechodzi do ksiąg, wchłaniających nadmiar wody. Księgi posiadają bardzo dużą powierzchnię chłonną, dzięki bardzo silnemu pofałdowaniu błony śluzowej. Odwodniona częściowo miazga dostaje się z ksiąg do ostatniej części żołądka właściwego czyli trawieńca. Na granicy ksiąg i trawieńca znajduje się zwieracz.
Na pograniczu jelita cienkiego i grubego spotyka się często tzw. jelito ślepe. Tworzy się ono w przypadkach, gdy jelito cienkie nie przechodzi stopniowo w jelito tylne (grube), lecz łączy się z nim w pewnej odległości od jego początku. Jelito ślepe jest więc odcinkiem jelita grubego, poczynając od wierzchołka jelita grubego do ujścia jelita cienkiego. Jelito ślepe zawiera wyrostek robaczkowy i bywa u różnych zwierząt różnej długości. Np. u zwierząt roślinożernych, mających prosty, nieskomplikowany żołądek, jak koniowate czy gryzonie, długość ta jest bar-dzo znaczna i np. u świnki morskiej przekracza długość całego ciała.W przypadkach tych jelito zawiera liczne mikroorganizmy ułatwiające rozkład błonnika, substancji opornej na działanie fermentów przewodu
pokarmowego. Mikroorganizmy przewodu pokarmowego zwierząt roślinożernych są też dodatkowym źródłem niezbędnego białka, którego pokarmy roślinne zawierają stosunkowo niedużo.
Dla lepszego poznania roli i funkcji przewodu pokarmowego i poszczególnych jego odcinków przykładowo omówi się przewód pokarmowy
człowieka. Przewód ten zaczyna się otworem ustnym ograniczonym
dwiema mięśniowymi wargami, prowadzącym do jamy ustnej. Jama
uzbrojona jest w 32 zróżnicowane zęby, tkwiące w zębodołach szczęki
górnej i dolnej (żuchwy). Ponadto w jamie ustnej, wysłanej nabłonkiem wielowarstwowym płaskim, znajduje się język i ujście gruczołów ślinowych. Język jest potężnym mięśniem o swoistej budowie i własnym
szkielecie powstałym z elementów pierwszych dwu łuków skrzelowych
(zawiązujących się w rozwoju embrionalnym wszystkich kręgowców).

NARZĄDY POKARMOWE I ICH FIZJOLOGIA cz III

admin — Mon, 21 Jun 2010 14:15:15 +0000

Przewód pokarmowy u szkarłupni jest dobrze rozwinięty. Najczęściej spotyka się dwa otwory, gębowy i odbytowy. Stronę ciała, po której znajduje się otwór gębowy, określa się jako oralną, przeciwległą zaś stronę z otworem odbytowym ? jako aboralną. Otwór ustny, często uzbrojony W płytkowate ząbki, może się znacznie rozszerzać. Krótki przełyk, dookoła którego grupują się ważniejsze układy, prowadzi do dużego żołądka o stosunkowo cienkich ścianach. Żołądek może się wysuwać na zewnątrz. Od żołądka prowadzi ? np. u rozgwiazd ? krótkie i proste jelito końcowe z licznymi gruczołami odbytowymi. Od żołądka odchodzą też do ramion podwójne wypukliny tzw. wątroby.
Przewód pokarmowy półstrunowców, np. żołędziowca (Balanoglossus), prosty, nie tworzący zakrętów, zbliża się bardzo typowym szczegółem budowy do przewodu pokarmowego strunowców. Mianowicie gardziel komunikuje z otoczeniem za pośrednictwem szpar skrzelowych, które przebijają początkowy odcinek przewodu pokarmowego zwierzęcia. Bezpośredni bowiem kontakt i związek przedniego odcinka układu pokarmowego z układem oddychania jest bardzo ważną cechą strunowców. Podobne więc stosunki spotyka się u osłonie i bezczaszkowców, u których gardziel rozszerza się w obszerny kosz skrzelowy przebity bardzo licznymi szparami skrzelowymi. W związku z podwójną funkcją gardzieli zarówno u osłonie i u bezczaszkowców tworzy się po jej brzusznej stronie długie, rurkowate wgłębienie, dochodzące aż do jelita środkowego. Wgłębienie to, zwane e n d o s t y 1 e m, jest obficie urzęsione, i służy do przeprowadzania cząstek pokarmowych do dalszych odcinków przewodu pokarmowego. Z jelitem środkowym bezczaszkowców łączy się obszerny gruczoł wątrobowy. Można więc stwierdzić, że właściwy przewód pokarmowy rozpoczyna się od końca jamy skrzełowej. Należy tu jeszcze zaznaczyć, że w endostylu oprócz komórek urzęsionych znajdują się liczne komórki gruczołowe, wydzielające obficie śluz, który ułatwia przesuwanie się pokarmu przez przedni odcinek przewodu pokarmowego. Otwór odbytowy znajduje się przy końcu ciała po stronie brzusznej.
Najwyższy stopień rozwoju osiąga przewód pokarmowy u strunowców, a w szczególności u kręgowców. Składa się on genetycznie z trzech różnych odcinków, a mianowicie z jelita środkowego, rozwijającego się z prajelita (archenteron), oraz odcinków przedniego i tylnego (stomodeum i proctodeum) ? pochodzenia ektodermalnego. Osobliwością rozwoju jelita strunowców jest, jak już wspomniano , połączenie jego światła ze światłem rurki nerwowej. Jelito zawieszone jest w jamie wtórnej za pomocą jednego grzbietowego mezenterium. Mezenterium brzuszne zachowuje się jedynie w początkowej tułowiowej części przewodu pokarmowego oraz na krótkim odcinku jelita końcowego (odbytowego). Z jelitem środkowym u bezczaszkowców komunikuje, jako jego wypuklina, gruczoł wątrobowy, a u kręgowców komunikują dwa oddzielne gruczoły ? wątrobowy i trzustkowy.
Charakterystycznym szczegółem histologicznym budowy przewodu pokarmowego kręgowców jest rozmieszczenie komórek wydzielających fermenty, mianowicie zebrane są one w specjalne gruczoły umieszczone w zagłębieniach ściany przewodu, np. gruczoły dna żołądka, gdy tymczasem pozostałe partie przewodu wyścielają jedynie komórki śluzowe. Również u kręgowców spotyka się w przewodzie pokarmowym liczne kosmki, zwiększające znacznie powierzchnię chłonną jelita. W zależności od rodzaju pobieranego pokarmu długość przewodu pokarmowego w porównaniu z długością ciała ulega u kręgowców znacznym wahaniom. U ssaków mięsożernych, np. u kota stosunek długości przewodu pokarmowego do długości ciała wyraża się liczbowo jak 4,5 : 1, gdy u zwierząt roślinożernych, np. u bydła, stosunek ten przedstawia się jak 21 : 1. Podobne różnice związane z jakością pożywienia spotyka się i u zwierząt bezkręgowych, np. u owadów. Długość przewodu pokarmowego do długości ciała pływaka żółtobrzeżka, zwierzęcia drapieżnego, wyraża się jak 1:1, gdy tymczasem u chrabąszcza majowego, zwierzęcia roślinożernego, stosunek ten wynosi 7:1. Jeszcze większe różnice stosunkowe występują u żuków gnojaków, odżywiających się mało wartościowymi substancjami gnijącymi; odpowiednie wartości liczbowe przedstawiają się jak 13,3 : 1. Nie tylko długość przewodu pokarmowego związana jest z rodzajem pobieranego pożywienia, ale również budowa niektórych części przewodu, np. żołądka oraz uzębienia.
Przewód pokarmowy kręgowców można podzielić na dwie części: głowową i tułowiową. Część głowowa składa się z jamy ustnej i gardzieli, część tułowiowa ? z jelita przedniego, środkowego i końcowego. W skład jelita przedniego wchodzi przełyk i żołądek, jelito zaś środkowe stanowi tzw. jelito cienkie wraz z dwoma dużymi gruczołami ? wątrobą
i trzustką.