Nabłonek jednowarstwowy

Komórki nabłonka płaskiego są wieloboczne, o granicach przeważnie zazębionych, przylegają do siebie ściśle. Występuje on np. w pęcherzykach płucnych, opłucnej, otrzewnej, osierdziu itp. Podobny z budowy do i nabłonka płaskiego jest śródbłonek (endothelium), wyścielający naczynia krwionośne, torebki stawowe itp. Zasadnicza różnica polega na mezenchymalnym pochodzeniu śródbłonka, tzn. że pochodzi on z pewnych luźnych zespołów komórek mezodermalnych.
Nabłonek brukowy ma komórki o kształcie zbliżonym do brył sześciennych i stąd pochodzi jego druga nazwa ? nabłonek sześcienny. Można go spotkać np. w kanalikach nerkowych.
Nabłonek cylindryczny albo pryzmatyczny jest znacznie wyższy od poprzednich. Komórki jego w osi podłużnej, oznaczającej wysokość, są kilkakrotnie dłuższe aniżeli w osi poprzecznej. Na przekroju poprzecznym mają wygląd pięcioboków ? lub sześcioboków. Nabłonek taki wyściela część przewodu pokarmowego (jelito), jajowody itp.
W każdym nabłonku wyróżnia się dwie strony ? podstawową, którą nabłonek przylega do tkanki łącznej i stronę wolną, zwróconą ku jakiejś jamie lub na zewnątrz ciała. Można zatem mówić o dwu biegunach komórek ? wolnym i podstawowym. Jądro jest położone bliżej bieguna podstawowego komórki. Same komórki nabłonka nie leżą bezpośrednio na tkance łącznej, lecz odgraniczone są cienką błoną podstawową o różnym nieraz wyglądzie, powstałą kosztem nabłonka lub tkanki łącznej. Na polnej powierzchni komórek szczególnie walcowatych tworzy się często rąbek oskórkowy ? kutikula. Kutikula ma znaczenie ochronne np. filtrujące (jelito). Grubość kutikuli często przekracza nawet kilkakrotnie wysokość komórek, z których powstała (obleńce), czasami jest twarda i mocna, jak np. u stawonogów, bowiem chitynowy pancerz tych zwierząt jest również wytworem kutikularnym.
Innymi wytworami cytoplazmy komórek nabłonkowych, widocznymi po stronie ich wolnej przestrzeni, są wici i migawki. Istnieją więc nabłonki wiciowcowe i migawkowe. Nabłonek wiciowcowy spotyka się rzadko. Jako przykład służyć mogą gąbki, których ektoderma zbudowana jest z wysokich, walcowatych komórek kołnierzykowych (choanocytowych), zaopatrzonych w grube i długie wici. Wić wyrasta z małego ziarenka pogrążonego w cytoplazmie. Ziarenko to uważane jest za centrosom, ponieważ w okresie podziału komórki, dzieli się ono również i układa na biegunach komórki. Z każdej komórki wiciowcowej wyrasta jedna wić, natomiast z komórek migawkowych wyrasta szereg migawek.
Migawki mają również ziarenka podstawowe, uważane za pochodne centrosomów, ale takie, które utraciły zdolność podziału. Od ziarenek tych migawka może wnikać w głąb cytoplazmy, część jej wystaje ponad egzoplazmatyczną błonę wolnej powierzchni komórki. Wystające części migawek tworzą rzęski. Rzęski te mogą znajdować się w ustawicznym ruchu falowym. Migawki obdarzone ruchem nazywają się kinocy1 i a m i, pozbawione zaś ruchu stereocyliami.
W pewnych odcinkach np. kanalików moczowych spotyka się komórki nabłonkowe wytwarzające rąbek szczoteczkowy. Rąbek szczoteczkowy zbudowany jest z wypustek cytoplazmatycznych podobnych do rzęsek, ale nie falujących i znacznie grubszych, o zmiennej wysokości zależnie od funkcji komórki.
Komórki nabłonka przeważnie połączone są ze sobą za pomocą delikatnych mostków cytoplazmatycznych, zwanych mostkami międzykomórkowymi. W przestrzeniach międzykomórkowych między mostkami krąży limfa odżywiająca komórki, bowiem nabłonek nie ma własnego unaczynienia. Wyjątek pod tym względem stanowią np. ryby piskorzowate, u których nabłonek części jelita jest unaczyniony i dzięki temu może służyć do oddychania (oprócz skrzel). Od wolnej powierzchni nabłonka komórki są połączone i zamknięte od wewnątrz listewkami kitowymi.