NARZĄDY POKARMOWE I ICH FIZJOLOGIA cz III

Przewód pokarmowy u szkarłupni jest dobrze rozwinięty. Najczęściej spotyka się dwa otwory, gębowy i odbytowy. Stronę ciała, po której znajduje się otwór gębowy, określa się jako oralną, przeciwległą zaś stronę z otworem odbytowym ? jako aboralną. Otwór ustny, często uzbrojony W płytkowate ząbki, może się znacznie rozszerzać. Krótki przełyk, dookoła którego grupują się ważniejsze układy, prowadzi do dużego żołądka o stosunkowo cienkich ścianach. Żołądek może się wysuwać na zewnątrz. Od żołądka prowadzi ? np. u rozgwiazd ? krótkie i proste jelito końcowe z licznymi gruczołami odbytowymi. Od żołądka odchodzą też do ramion podwójne wypukliny tzw. wątroby.
Przewód pokarmowy półstrunowców, np. żołędziowca (Balanoglossus), prosty, nie tworzący zakrętów, zbliża się bardzo typowym szczegółem budowy do przewodu pokarmowego strunowców. Mianowicie gardziel komunikuje z otoczeniem za pośrednictwem szpar skrzelowych, które przebijają początkowy odcinek przewodu pokarmowego zwierzęcia. Bezpośredni bowiem kontakt i związek przedniego odcinka układu pokarmowego z układem oddychania jest bardzo ważną cechą strunowców. Podobne więc stosunki spotyka się u osłonie i bezczaszkowców, u których gardziel rozszerza się w obszerny kosz skrzelowy przebity bardzo licznymi szparami skrzelowymi. W związku z podwójną funkcją gardzieli zarówno u osłonie i u bezczaszkowców tworzy się po jej brzusznej stronie długie, rurkowate wgłębienie, dochodzące aż do jelita środkowego. Wgłębienie to, zwane e n d o s t y 1 e m, jest obficie urzęsione, i służy do przeprowadzania cząstek pokarmowych do dalszych odcinków przewodu pokarmowego. Z jelitem środkowym bezczaszkowców łączy się obszerny gruczoł wątrobowy. Można więc stwierdzić, że właściwy przewód pokarmowy rozpoczyna się od końca jamy skrzełowej. Należy tu jeszcze zaznaczyć, że w endostylu oprócz komórek urzęsionych znajdują się liczne komórki gruczołowe, wydzielające obficie śluz, który ułatwia przesuwanie się pokarmu przez przedni odcinek przewodu pokarmowego. Otwór odbytowy znajduje się przy końcu ciała po stronie brzusznej.
Najwyższy stopień rozwoju osiąga przewód pokarmowy u strunowców, a w szczególności u kręgowców. Składa się on genetycznie z trzech różnych odcinków, a mianowicie z jelita środkowego, rozwijającego się z prajelita (archenteron), oraz odcinków przedniego i tylnego (stomodeum i proctodeum) ? pochodzenia ektodermalnego. Osobliwością rozwoju jelita strunowców jest, jak już wspomniano , połączenie jego światła ze światłem rurki nerwowej. Jelito zawieszone jest w jamie wtórnej za pomocą jednego grzbietowego mezenterium. Mezenterium brzuszne zachowuje się jedynie w początkowej tułowiowej części przewodu pokarmowego oraz na krótkim odcinku jelita końcowego (odbytowego). Z jelitem środkowym u bezczaszkowców komunikuje, jako jego wypuklina, gruczoł wątrobowy, a u kręgowców komunikują dwa oddzielne gruczoły ? wątrobowy i trzustkowy.
Charakterystycznym szczegółem histologicznym budowy przewodu pokarmowego kręgowców jest rozmieszczenie komórek wydzielających fermenty, mianowicie zebrane są one w specjalne gruczoły umieszczone w zagłębieniach ściany przewodu, np. gruczoły dna żołądka, gdy tymczasem pozostałe partie przewodu wyścielają jedynie komórki śluzowe. Również u kręgowców spotyka się w przewodzie pokarmowym liczne kosmki, zwiększające znacznie powierzchnię chłonną jelita. W zależności od rodzaju pobieranego pokarmu długość przewodu pokarmowego w porównaniu z długością ciała ulega u kręgowców znacznym wahaniom. U ssaków mięsożernych, np. u kota stosunek długości przewodu pokarmowego do długości ciała wyraża się liczbowo jak 4,5 : 1, gdy u zwierząt roślinożernych, np. u bydła, stosunek ten przedstawia się jak 21 : 1. Podobne różnice związane z jakością pożywienia spotyka się i u zwierząt bezkręgowych, np. u owadów. Długość przewodu pokarmowego do długości ciała pływaka żółtobrzeżka, zwierzęcia drapieżnego, wyraża się jak 1:1, gdy tymczasem u chrabąszcza majowego, zwierzęcia roślinożernego, stosunek ten wynosi 7:1. Jeszcze większe różnice stosunkowe występują u żuków gnojaków, odżywiających się mało wartościowymi substancjami gnijącymi; odpowiednie wartości liczbowe przedstawiają się jak 13,3 : 1. Nie tylko długość przewodu pokarmowego związana jest z rodzajem pobieranego pożywienia, ale również budowa niektórych części przewodu, np. żołądka oraz uzębienia.
Przewód pokarmowy kręgowców można podzielić na dwie części: głowową i tułowiową. Część głowowa składa się z jamy ustnej i gardzieli, część tułowiowa ? z jelita przedniego, środkowego i końcowego. W skład jelita przedniego wchodzi przełyk i żołądek, jelito zaś środkowe stanowi tzw. jelito cienkie wraz z dwoma dużymi gruczołami ? wątrobą
i trzustką.