NARZĄDY POKARMOWE I ICH FIZJOLOGIA cz IV

Obydwa gruczoły powstają jako wypuklina jelita środkowego. Jelito końcowe kończy się otworem odbytowym lub uchodzi do steku, czyli kloaki. Budowa przewodu pokarmowego poszczególnych gromad czy rzędów kręgowców może nieco odbiegać od podanego schematu i tak np. u ptaków przełyk przed ujściem do żołądka rozszerza się w tzw. w o l e, w którym pokarm, zwłaszcza twardy (ziarno), ulega zmiękczeniu. U niektórych gatunków (np. gołębi) w wolu tworzy się tzw. mleczko do karmienia młodych. Podobnie i żołądek może ulegać podziałom na części
0    różnych funkcjach. I tak u ptaków żołądek jest dwuczęściowy. Przednia część, kardialna, stanowi żołądek gruczołowy; tylna część pyloryczna, jest żołądkiem mięśniowym. W silnie umięśnionej tylnej części żołądka ptaków, zwłaszcza u ziarnojadów, spotyka się pobrane z zewnątrz kamyki służące do lepszego roztarcia pokarmów.
Również żołądek ssaków przeżuwających (tabl. 24a-4) wykazuje podział na kilka części, np. trzy u wielbłądowatych lub cztery u bydła domowego. U krowy żołądek zbudowany jest ze żwacza (rumen), czepca (albo torby ?? reticulum), ksiąg (omasum) i trawieńca (abomasum). Trzy pierwsze części złożonego żołądka krowy, zwane przedżołądkiem, wysłane są zrogowaciałym nabłonkiem bezgruczołowym i biorą udział w mechanicznym rozcieraniu oraz mieszaniu pokarmu, część czwarta natomiast tj. trawieniec, stanowi właściwy żołądek przeżuwaczy, wysłany tkanką gruczołową. Pokarm z jamy gębowej krowy dostaje się do przełyku i specjalną rynienką przełykową do żwacza i czepca. Tutaj pokarm zostaje wymieszany, roztarty i poddany częściowo obróbce chemicznej przez bakterie i symbiotyczne pierwotniaki żyjące w ogromnych ilościach w tej części żołądka. W dalszej kolejności partie pokarmu powracają ponownie do jamy gębowej celem dodatkowego przeżucia. Dokładnie przeżuta, delikatna miazga pokarmowa może przejść od razu do czepca
i    ksiąg, albo ulega dalszej fermentacji w żwaczu, często nawet kilkudniowej. Ze żwacza część substancji, jak np. kwasy tłuszczowe, przedostają się wprost do układu krwionośnego, reszta zaś przechodzi do ksiąg, wchłaniających nadmiar wody. Księgi posiadają bardzo dużą powierzchnię chłonną, dzięki bardzo silnemu pofałdowaniu błony śluzowej. Odwodniona częściowo miazga dostaje się z ksiąg do ostatniej części żołądka właściwego czyli trawieńca. Na granicy ksiąg i trawieńca znajduje się zwieracz.
Na pograniczu jelita cienkiego i grubego spotyka się często tzw. jelito ślepe. Tworzy się ono w przypadkach, gdy jelito cienkie nie przechodzi stopniowo w jelito tylne (grube), lecz łączy się z nim w pewnej odległości od jego początku. Jelito ślepe jest więc odcinkiem jelita grubego, poczynając od wierzchołka jelita grubego do ujścia jelita cienkiego. Jelito ślepe zawiera wyrostek robaczkowy i bywa u różnych zwierząt różnej długości. Np. u zwierząt roślinożernych, mających prosty, nieskomplikowany żołądek, jak koniowate czy gryzonie, długość ta jest bar-dzo znaczna i np. u świnki morskiej przekracza długość całego ciała.W przypadkach tych jelito zawiera liczne mikroorganizmy ułatwiające rozkład błonnika, substancji opornej na działanie fermentów przewodu
pokarmowego. Mikroorganizmy przewodu pokarmowego zwierząt roślinożernych są też dodatkowym źródłem niezbędnego białka, którego pokarmy roślinne zawierają stosunkowo niedużo.
Dla lepszego poznania roli i funkcji przewodu pokarmowego i poszczególnych jego odcinków przykładowo omówi się przewód pokarmowy
człowieka. Przewód ten zaczyna się otworem ustnym ograniczonym
dwiema mięśniowymi wargami, prowadzącym do jamy ustnej. Jama
uzbrojona jest w 32 zróżnicowane zęby, tkwiące w zębodołach szczęki
górnej i dolnej (żuchwy). Ponadto w jamie ustnej, wysłanej nabłonkiem wielowarstwowym płaskim, znajduje się język i ujście gruczołów ślinowych. Język jest potężnym mięśniem o swoistej budowie i własnym
szkielecie powstałym z elementów pierwszych dwu łuków skrzelowych
(zawiązujących się w rozwoju embrionalnym wszystkich kręgowców).