NARZĄDY POKARMOWE I ICH FIZJOLOGIA cz V

Dzięki specjalnym komórkom zmysłowym, zgrupowanym w charakterystycznych brodawkach (nitkowatych, liściastych i okolonych), język
służy do odbierania wrażeń smakowych. Za pomocą języka odbywa się
formowanie kęsów i obracanie w jamie ustnej rozcieranego przez zęby
pobranego pokarmu. Ponadto u niektórych zwierząt język służy do pobierania i chwytania pokarmu; jest on wtedy długi, często odwracalny
i wysuwalny na zewnątrz (żaba, mrówkojad, krowa itp.).
Gruczoły ślinowe spotyka się u zwierząt lądowych. U człowieka występują one w ilości trzech par, jako gruczoły przyuszne, podszczękowe
, podjęzykowe. Gruczoły te wydzielają do jamy ustnej substancję płynną ? ślinę zawierającą ferment z grupy karbohydraz ? ptyalinę oraz
substancję śluzową ? mucynę. (U węży gruczoły te przekształcają się
w gruczoły jadowe). W okolicy gardzieli wyodrębniają się u człowieka
dwa ważne gruczoły wewnętrznego wydzielania, tj. tarczyca (glanduła thyreoidea) i grasica (thymus). Tarczyca wykształca się w rozwoju
embrionalnym jako wypuklina jelita przedniego u wszystkich kręgowców.
(U innych strunowców, a więc u osłonie i bezęzaszkowców, gruczołowi
temu odpowiada najprawdopodobniej endostyl. Grasicę spotyka się jeynie u kręgowców wyższych.)
Dalszym, poza gardzielą, odcinkiem przewodu pokarmowego jest
przełyk, wysłany również nabłonkiem wielowarstwowym. U ryb przełyk
jest stosunkowo krótki, od płazów począwszy, ulega on stopniowemu wydłużeniu i najczęściej umięśniony’ jest mięśniami prążkowanymi. Przełyk
zawiera się tzw. wpustem do żołądka, który z kolei odźwiernikiem łączy
się z jelitem cienkim. Zarówno wpust, jak i odźwiernik zaopatrzone są
mocne mięśnie okrężne zwierające. Umięśnienie żołądka stanowią
łókna mięśnia gładkiego, wysłanie zaś jamy żołądka tworzy nabłonek
dnowarstwowy. Podobne umięśnienie oraz nabłonek jednowarstwowy
pryzmatyczny występuje w dalszych częściach przewodu pokarmowego. W żołądku spotyka się gruczoły wpustowe, gruczoły odźwiernikowe i gruczoły dna żołądka. Gruczoły te produkują kwas solny oraz pepsynę.
Jelito cienkie można podzielić na trzy odcinki: odcinek położony tuż za żołądkiem ? dwunastnica, który przechodzi w odcinek drugi ? jelito czcze, i odcinek trzeci ? jelito biodrowe. Do dwunastnicy otwierają się ujścia wątroby i trzustki. Trzustka jest gruczołem o podwójnej funkcji, ponieważ wydziela fermenty trawienne, jak trypsynę, lipazę, steapsynę i diastazę oraz hormon insulinę. Wątroba spełnia również różnorodne funkcje u kręgowców. Głównym jej zadaniem jest produkcja żółci emulgującej tłuszcze. Ponadto wątroba magazynuje glikogen i tłuszcze, rozkłada barwniki krwi, kwasy żółciowe itp. Samo jelito cienkie zawiera również gruczoły produkujące ferment erypsynę. Służy ono również do wchłaniania rozłożonych pokarmów.
Gruczoły dwunastnicy noszą nazwę gruczołów Brunnera, gruczoły zaś dalszej części jelita cienkiego zwą się gruczołami Lieberkiihna.
Jelito cienkie oddzielone jest od jelita grubego okrężnym fałdem (valvula iłeocolica). Jelito grube, okrężnica człowieka, dzieli się na okrężnicę wstępującą, poprzeczną i zstępującą, która przechodzi w tzw. esicę i jelito odbytowe zakończone otworem odbytowym. Jelito grube służy do magazynowania i formowania nie strawionych części pokarmów, które w postaci kału wydzielane są na zewnątrz organizmu.
Chemiczny rozkład pokarmów rozpoczyna się w jamie ustnej. Mianowicie ptyalina, ferment śliny,’ rozkłada w jamie ustnej nierozpuszczalną skrobię, na rozpuszczalne w wodzie cukry prostsze, jak maltozę i dekstrozę. W żołądku zaczyna się rozkład białek, które zostają wpierw zakwaszone kwasem solnym wydzielanym przez gruczoły żołądka. Acidalbuminy, tj. zakwaszone białka, ulegają hydrolizie pod wpływem pepsyny, tj. fermentu proteolitycznego (proteazy), zawartego w soku żołądkowym. Produktem rozkładu białek za pomocą pepsyny są albuminy i peptony. W soku żołądkowym znajduje się jeszcze drugi ferment ? podpuszczka ścinająca białko zawarte w mleku (kazeinę), obok niewielkiej ilości lipazy działającej na zemulgowane tłuszcze, np. mleka, jaj i śmietany. Dalszy rozkład substancji pokarmowej odbywa się w jelicie cienkim, a w szczególności w jego pierwszym odcinku, dwunastnicy. W dwunastnicy istnieje odczyn zasadowy w odróżnieniu od istniejącego w żołądku odczynu kwaśnego. Do dwunastnicy wlewa się wydzielina wątroby? żółć oraz sok trzustkowy. Do wydzielania aktywuje wątrobę, podobnie jak i trzustkę, tzw. sekretyna, tj. substancja hormonalna, powstająca w błonie śluzowej dwunastnicy w obecności kwasu solnego. Żółć emulguje tłuszcze dzięki zawartym w niej kwasom żółciowym, ułatwia wchłanianie tłuszczów, uczynnią lipazę, tj. ferment trzustki oraz wzmaga ruchy robaczkowe jelit.