RUCH I JEGO NARZĄDY

Jedną z głównych cech zwierząt jest zdolność wykonywania czynnych ruchów, dzięki którym mogą one zmieniać miejsce położenia całego ciała lub jego części. Zależnie od jakości stopnia organizacji, zwierzęta wykonują bardzo różne ruchy, które dają się jednak sprowadzić do trzech zasadniczych rodzajów: 1) ruchu cytoplazmatycznego, 2) ruchu wiciowo-rzęskowego i 3) ruchu mięśniowego.
Ruchem cytoplazmatycznym poruszają się nagie pierwotniaki oraz różne komórki wędrujące zwierząt tkankowych, jak amebocyty gąbek, limfocyty i granulocyty obojętnochłonne krwi, komórki wędrujące nabłonka gruczołowego itp.
W ruchu cytoplazmatycznym cała cytoplazma komórki przelewa się z miejsca na miejsce, często wysuwając wpierw pojedyncze, czasami bardzo liczne, wypustki zwane nibynóżkami ‘(pseudopodia). Ponieważ takimi ruchami porusza się pełzak ? ameba, ruch taki nosi nazwę amebowatego. Pseudopodia ameby są krótkie, płatowate, mogą tworzyć się w dowolnym miejscu powierzchni jej ciała i zanikają po przelaniu się cytoplazmy w ich kierunku lub zostają wciągnięte w jej obrąb. Służą one także do otaczania cząstek pokarmowych. U korzenionóżek, wytwarzającvch pancerzyki wapienne, np. u słonecznic i promieniowców, niby nóżki wysuwane są przez specjalne otworki w skorupce. Są one cienkie . długie, często rozwidlone. Przez środek tych nibynóżek przebiega bardziej zżelifikowana plazma, tworząca oś umacniającą nibynóżkę (aksopodia). Służą one do chwytania pokarmu.
Drugim rodzajem ruchu jest ruch migawkowy i wiciowcowy. Odbywa się on za pomocą odchodzących z komórki krótkich i gęstych, często bardzo regularnie ułożonych rzęsek lub długich, cienkich wici i biczy: w. wyrastających z komórki pojedynczo lub w większej ilości. Utwory  jak wiadomo z rozdziału o komórce, mają zazwyczaj dobrze widoczne podstawowe, z których wyrasta delikatna rzęska łub wić otoczone pochewką cytoplazmatyczną. Ruchem rzęskowym poruszają się pierwotniaki z grupy orzęsek (np. pantofelek), stąd też pochodzi ich nazwa. Ruchem niektórych migawek, np. otaczających cytostom, zwierzęta te wytwarzają delikatne wiry w wodzie, napędzając sobie w ten sposób pokarm.
Ruch rzęskowy czyli migawkowy, spotyka się też często u zwierząt wielokomórkowych, przy czym może on tu służyć do dwóch celów ? albo do poruszania się zwierząt (wirki, larwy przywr itp.), albo do przesuwania różnych substancji w organizmie, np. pokarmu (gąbki, małże, osłonice, lancetnik itp.), substancji wydalanych z organizmu (drogi oddechowe, drogi moczowe), komórek rozrodczych (jajowody), itp. Ruch rzęsek jest skoordynowany (metachronia), tzn. rzęski pokrywające powierzchnię wykonują jednocześnie bądź w pewnym porządku ruchy jakby wiosłowe, pochylając się na przemian, raz ku przodowi, raz ku tyłowi, np. u pierwotniaków. Szybkość tych ruchów jest dość znaczna i np. u pierwotniaków można stwierdzić około 8-10 ruchów rzęsek na    ?
sekundę, w nabłonkach kręgowców około 17 ruchów. Praca mechaniczna (ruchu rzęsek wynosi około 6 G mm na minutę. Ruch rzęsek u większości tkankowców odbywa się automatycznie, tzn. niezależnie od systemu nerwowego, o czym może świadczyć ich ruch nawet w przypadku zahamowania działalności systemu nerwowego drogą narkozy lub w oddzielonym od ciała nabłonku urzęsionym. Ustaje on natomiast pod wpływem bodźców działających na samą komórkę (temperatura, bodźce chemiczne).
Jedynie u niektórych zwierząt, np. u żebropławów, wirków itp. system nerwowy ma wpływ na funkcję komórek urzęsionych. Zbliżony
do ruchu rzęskowego jest ruch wiciowcowy pierwotniaków z gromady Flagellata. U pierwotniaków tych najczęściej z przodu komórki wyrasta jedna, a czasami kilka-wici, które wykonują śrubowe ruchy w wodzie, ciągnąc jak gdyby zwierzę ku przodowi. Jedną lub więcej wici, a czasami całe błony falujące spotyka się w komórkach rozrodczych męskich, z tym że umieszczone są one w tylnej części komórki.
Trzecim rodzajem ruchu jest ruch mięśniowy, którym posługują się zwierzęta tkankowe. Polega on na skurczach i rozkurczach wzdłuż długiej osi włókien mięśniowych bądź wzdłuż zawartych w sarkoplazmie włókien miofibryili. Włókienka kurczliwe spotyka się już u wymoczków w postaci tzw. mionemów i linii srebrowych, kontaktujących z rzęskami za pośrednictwem ciałek podstawowych. Są one dobrze widoczne u pantofelka oraz w trzonku kolonijnych wirezyków.
Stwierdzono przy tym, że mięśnie zbudowane z włókien prążkowanych działają sprawniej od mięśni gładkich i że są bardziej rozpowszechnione w świecie zwierząt szczególnie u zwierząt wyższych, charakteryzujących się szybszymi ruchami ciała i jego części. U zwierząt tych mięśnie prążkowane wraz z elementami szkieletowymi
(stawonogi, kręgowce), działającymi na zasadach dźwigni, tworzą układ ruchowy podporządkowany centralnemu systemowi nerwowemu, U zwierząt niższych grap systematycznych przeważają mięśnie gładkie ? parenchymatyczne, prążkowane zaś występują rzadziej. Jako przykład występowania mięśni prążkowanych u bezkręgowców może służyć mięsień dzwonu meduzy, umięśnienie gardzieli pierścienic czy serca mięczaków oraz umięśnienie ciała ruchliwych głowonogów, a przede wszystkim stawonogów. U stawonogów mięśnie prążkowane, podobnie jak u kręgowców, tworzą mięśnie szkieletowe. Jedynie sposób i miejsce przyczepu mięśni u stawonogów jest odmienne aniżeli u zwierząt kręgowych, ponieważ mają one, w odróżnieniu od kręgowców, szkielet zewnętrzny. Mianowicie ścięgna (zakończenia mięśni) przyczepiające mięśnie do szkieletu zewnętrznego są charakteru nabłonkowego, ścięgna zaś przytwierdzające mięśnie do szkieletu wewnętrznego są pochodzenia łącznotkankowego.