SZKIELET

Twardy szkielet odgrywa ważną i różnorodną rolę w budowie zwierząt. Służy on mianowicie jako aparat oporowy i usztywniający cały organizm zwierzęcy oraz jego części, chroni miękkie i delikatne części ciała, dostarcza punktów przyczepu dla mięśni, tworząc wraz z nimi układ ruchowy zwierzęcia.
Istnieje oczywiście wiele zwierząt zupełnie pozbawionych szkieletu, jak np. meduzy jamochłonów czy robaki. Meduzy mogą zachowywać swój kształt jedynie w wodzie, gdzie istnieją specjalne warunki. U robaków natomiast zamiast szkieletu występuje ? jak wspomniano w poprzednim rozdziale ? wór skórno-mięśniowy o odpowiednim układzie włókien mięśniowych.
Stosownie do pełnionych funkcji budowa szkieletu, jego położenie i geneza są u różnych zwierząt rozmaite. Również i substancja budująca szkielet u różnych zwierząt bywa odmienna. Słabszy lub silniejszy rozwój szkieletu przeważnie zależny jest od warunków, w jakich zwierzę żyje. Zwierzęta osiadłe mają szkielet znacznie silniej rozwinięty aniżeli zwierzęta wolno żyjące. U zwierząt osiadłych szkielet tworzy przede wszystkim rusztowanie podpierające miękkie części ciała i nadające im kształt oraz pełni rolę ochronną. U zwierząt wolno żyjących szkielet, obok wspomnianej roli, jest przeważnie składnikiem układu ruchowego. W związku z taką funkcją poszczególne elementy szkieletu zestawiają się z sobą bardziej ruchomo, np. za pomocą stawów; do elementów tych dołączają się mięśnie, które dzięki skurczom i rozkurczom mogą zmieniać wzajemne położenie poszczególnych części szkieletu.
Utwory szkieletowe mogą powstawać z wszystkich trzech listków zarodkowych, tj. ektodermy (u stawonogów), entodermy (u bezczaszkowców) i mezodermy (u kręgowców), a także z wędrujących komórek mezenchymatycznych. Stosownie” więc do tego wyróżnia się szkielety zewnętrzne (np. u stawonogów) i wewnętrzne (u kręgowców). Materiał budujący szkielet może być pochodzenia nieorganicznego (np. sole wapnia) lub organicznego (chityna, chondryna) lub oba rodzaje substancji wchodzą w skład szkieletu.
O szkielecie można już mówić przy rozpatrywaniu pierwotniaków. Wspomniane w poprzednim rozdziale szkieleciki korzenionóżek, np. z grupy słonecznic (Heliozoa) są dobrym tego przykładem. W grupie promieniowców (Radiolaria) oprócz szkielecików zewnętrznych występuje też szkielecik, wewnętrzny w postaci tzw. kapsuli pogrążonej w cytoplazmie.
Wspomniana wyżej pellicula wymoczków może być uznana za formę szkieletu ochraniającego i oporowego, podobnie jak i wszelkie włókna oporowe innych komórek.
U gąbek spotyka się szkielet wewnętrzny w formie rusztowania zbudowanego z połączonych substancją kitową igieł wapiennych, krzemionkowych lub sponginowych, wytwarzanych przez wędrujące komórki mezenchymatyczne.
Jamochłony osiadłe mogą wytwarzać szkielet zewnętrzny pochodzenia ektodermalnego oraz szkielet wewnętrzny pochodzenia mezenchymalnego. Przykładem szkieletu zewnętrznego może być peryderma stułbiopławów (np. Obelia dichotoma) lub spoisty rurkowaty szkielet wapienny niektórych koralowców (np. organecznik ? Tubipora musica z OctocoraUia), przykładem zaś szkieletu wewnętrznego może być szkielet osiowy korala szlachetnego (Corallium rubrum). Szkielety wapienne niektórych koralowców rozrastających się w olbrzymie kolonie tworzą, jak wiadomo, rafy koralowe. Szkielet podobny do szkieletu koralowców tworzy się również u mszywiołów (Bryozoa). Szkielet wykształcony w postaci dwuklapowej skorupy, podobny do skorupy małży (inaczej jednak ułożony w stosunku do ciała), występuje również w następnym typie, tj. u ramienionogów. U zwierząt tych doskonale można stwierdzić, iż formy osiadłe wytwarzają znacznie grubsze i masywniejsze muszle (szkielet) aniżeli formy wolno żyjące (np. Lingula).
U stawonogów zewnętrzny szkielet chitynowy, pokrywający całe ciało zwierzęcia, ma również budowę odcinkową, czyli metameryczną, tzn. że ich gruby pancerz chitynowy poprzedzielany jest cieńszymi elastycznymi pasmami położonymi na granicy łączących się odcinków Taka budowa szkieletu nie utrudnia ruchów zwierzęcia. Wyrostki i guzki płytek szkieletu zewnętrznego, skierowane w głąb ciała stawonogów, tworzą szkielet wewnętrzny.