UKŁADY

Do pobierania pokarmów w procesie żywienia oraz asymilacji pobranych związków służą zwierzętom jednokomórkowym specjalne organella, zwierzętom dwui trójwarstwowym ? odpowiednie komórki i tkanki, które u zwierząt jeszcze wyższych tworzą różnie zbudowane układy pokarmowe. Również do rozprowadzania po całym organizmie strawionych pokarmów oraz wydalania zbędnych produktów przemiany materii wykształcają się u zwierząt w okresie ich ontogenezy odpowiednie urządzenia i układy (układ krążenia i układ wydalniczy). Ponieważ dla wytworzenia energii cieplnej drogą spalania, głównie węglowodanów i tłuszczów, potrzebny jest tlen ? wykształcają się u zwierząt wyższych specjalne narządy i układy doprowadzające ten gaz do wszystkich części ciała.
Wszystkie te narządy i układy ulegają doskonaleniu i specjalizacji w miarę rozwoju filogenetycznego świata zwierzęcego.
PROMORFOLOGIANarządy i układy mogą się rozmieszczać w organizmach zwierzęcych w różny sposób. Zależnie od wzajemnego ustosunkowania płaszczyzn symetrii ciała i jego geometrycznych osi wyróżnia się zwierzęta, w których budowie można wyodrębnićosie równobiegunowe (izopolarne), zakończone na obu biegunach jednakowymi narządami, oraz osie różnobiegunowe (heteropolarne), zakończone na biegunach różnymi narządami. Budowa zwierząt jest trójwymiarowa, mogą więc mieć trzy zasadnicze osie symetrii. Biorąc pod uwagę ilość osi i płaszczyzn symetrii możliwych do przeprowadzania przez ciało zwierzęcia, wyróżnia się:
1.    A n a x o n i a, czyli organizmy bezosiowe, jak np. niektóre pierwotniaki (amebowce), niektóre gąbki i amebowatego kształtu komórki jajowe.
2.    Hemoxonia, tj. organizmy równoosiowe, np. słonecznice (Heliozoa); promienice (Radiolaria). Można tu zaliczyć komórki jajowe kulistego kształtu, morulę, celoblastulę.
3.    Monoxonia albo R a d i a t a, czyli organizmy jednoosiowe ? należą tu przede wszystkim jamochłony. Mają one jedną oś różnobiegunową (z biegunem oralnym i aboralnym), wokół której znajduje się szereg osi równobiegunowvch i przez którą można przeprowadzić szereg płaszczyzn symetrii. Zwierzęta te mają symetrię promienistą. Należą tu również szkarłupnie, z tym jednak, że ich symetria promienista powstała wtórnie w związku z wodnym trybem życia.
4.    Bilateralia ? zwierzęta dwubocznie symetryczne, do których należą wszystkie zwierzęta wyższe, począwszy od robaków (z wyłączeniem dorosłych szkarłupni). Mają one jedną oś poprzeczną równobiegunową, poprzez którą można przeprowadzić tylko jedną płaszczyznę symetrii (np. u człowieka) dzielącą ciało na dwie identyczne części: prawą i lewą.
Przejściem od typu promienistej budowy do dwubocznie symetrycznej są zwierzęta o budowie dwupromienistej lub dwusymetrycznej, np. żebropławy. Mają one jedną oś różnobiegunową (z biegunem ustnym i przeciwustnym) oraz osie drugorzędne równobiegunowe, ale różnej długości, a mianowicie oś poprzeczną, dłuższą, łączącą dwa długie i wciągalne czułki oraz oś strzałkową, krótszą, łączącą dwie strony ciała odpowiadające stronie grzbietowej i brzusznej.
Istnieją wreszcie zwierzęta całkowicie asymetryczne, np. niektóre mięczaki ? jak ostryga. U takich postaci wszystkie trzy osie są różnobiegunowe, wskutek czego przedni odcinek ciała różni się od tylnego, strona prawa od lewej oraz grzbietowa od brzusznej. Przez taką postać nie da się przeprowadzić żadnej płaszczyzny symetrii.